पुराना दल र नयाँ लोकवादबीच तेस्रो राजनीतिक ध्रुवको खोज
रातोपाटीको विश्लेषणअनुसार नेपालको राजनीतिमा पुराना दलप्रतिको अविश्वास र नयाँ राजनीतिक शक्तिप्रतिको निराशाबीच तेस्रो राजनीतिक ध्रुवको बहस अघि आएको छ। यो बहस अर्को नयाँ दल थप्ने विषयमा सीमित छैन; नीति, संगठन, नेतृत्व र शासनशैलीमै फरक खोज्ने प्रयासका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ। तर बहसको आधार अहिले पनि ठोस राजनीतिक खाकाभन्दा असन्तुष्टि बढी देखिन्छ।
असन्तुष्टिको पुरानो आधार, विकल्पको नयाँ दाबी
रातोपाटीले नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र माओवादी केन्द्रले लामो समय राज्यसत्ता र राजनीतिक परिवर्तनको नेतृत्व गरेको उल्लेख गरेको छ। लोकतन्त्र, गणतन्त्र, सङ्घीयता, समावेशिता र संविधान निर्माणलाई ती दलका महत्वपूर्ण उपलब्धिका रूपमा प्रस्तुत गरिए पनि नागरिकको दैनिक जीवन र जीविकामा अपेक्षित परिवर्तन नआएको विश्लेषण गरिएको छ।
सुशासन कमजोर रहनु, भ्रष्टाचारप्रति राजनीतिक संरक्षण बढ्नु, पर्याप्त रोजगारी सिर्जना नहुनु तथा युवाको ठूलो हिस्सा रोजगारीका लागि विदेशिन बाध्य हुनुजस्ता विषयलाई उक्त बहसको पृष्ठभूमि मानिएको छ। कृषि र उत्पादन क्षेत्र कमजोर बनेको, शिक्षा र स्वास्थ्य सबैका लागि सहज बन्न नसकेको तथा राज्यका निकाय राजनीतिक हस्तक्षेपबाट मुक्त हुन नसकेको दाबी पनि स्रोतमा छ।
यसको मूल समस्या दलभित्रै रहेको निष्कर्ष प्रस्तुत गरिएको छ। नेतृत्व पुस्तान्तरण कमजोर हुनु, आन्तरिक लोकतन्त्र खुम्चिनु, विचारभन्दा गुट बलियो हुनु र नीतिभन्दा सत्तासाझेदारी प्राथमिक बन्नुले दलहरू संस्थाभन्दा व्यक्तिमुखी बनेको विश्लेषण छ। यस्तो अवस्थाले पुराना दलबाट मुलुक बदलिन सक्दैन भन्ने जनमनोविज्ञान निर्माण गरेको स्रोतको दाबी छ।
नयाँ अनुहार पर्याप्त छैन
नेपालमा वैकल्पिक राजनीतिका प्रयोग नयाँ होइनन्। विवेकशील अभियान, नयाँ शक्ति, साझा पार्टी, स्वतन्त्र उम्मेदवार र राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीसम्मका प्रयासले मतदाताको असन्तुष्टि विभिन्न चरणमा अभिव्यक्त गरेका छन्। सामाजिक सञ्जालले नयाँ अनुहार, नयाँ भाषा र नयाँ शैलीलाई विस्तार गर्न सहयोग गरेको पनि स्रोतले उल्लेख गरेको छ।
तर नयाँ दल हुनु र वैकल्पिक राजनीतिक शक्ति बन्नु एउटै कुरा होइन। कुनै दलले पुराना शक्तिको आलोचना गर्न सक्छ, नयाँ अनुहार अघि सार्न सक्छ, सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय बन्न सक्छ र चुनाव जित्न पनि सक्छ। त्यसले मात्रै वैकल्पिक राजनीति प्रमाणित गर्दैन।
वैकल्पिक शक्तिको वास्तविक परीक्षा संस्थागत संरचना, स्पष्ट नीति र शासन सञ्चालनको क्षमतामा हुन्छ। त्यसका लागि नयाँ विचार मात्र पर्याप्त हुँदैन। निर्णय कसरी लिइन्छ, नेतृत्व कसरी उत्तरदायी बनाइन्छ, संगठनभित्र असहमतिको स्थान कति हुन्छ र सत्तामा पुगेपछि पारदर्शिता कसरी कायम गरिन्छ भन्ने प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छन्।
यही बिन्दुमा ‘तेस्रो ध्रुव’को दाबीमाथि जवाफदेहिताको परीक्षण आवश्यक हुन्छ। पुराना दलको कमजोरी औंल्याउनु सजिलो राजनीतिक पूँजी हो। कठिन काम भनेको आफ्नै संगठनमा गुटबन्दी रोक्नु, नीतिगत विचलन नियन्त्रण गर्नु र लोकप्रिय नारालाई कार्यान्वयनयोग्य कार्यक्रमसँग जोड्नु हो।
मतदाताले अब के जाँच्ने?
कुनै नयाँ राजनीतिक शक्ति आफूलाई विकल्प भन्छ भने मतदाताले तीन कुरा जाँच्न सक्छन्। पहिलो, उससँग स्पष्ट नीति छ कि केवल पुराना दलप्रतिको असन्तुष्टि? दोस्रो, संगठन व्यक्तिको लोकप्रियतामा टिकेको छ कि संस्थागत प्रक्रियामा? तेस्रो, शासनमा पुगेपछि पारदर्शिता, सार्वजनिक जवाफदेहिता र शक्ति नियन्त्रणका लागि उसले कस्ता संरचना प्रस्ताव गरेको छ?
यी प्रश्नको उत्तर घोषणापत्र, संगठनात्मक अभ्यास र सार्वजनिक निर्णयबाट खोजिनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालको पहुँचलाई राजनीतिक क्षमताको प्रमाण मान्नु फेरि उही पुरानो गल्ती दोहोर्याउनु हो—यसपटक केवल अनुहार फेरिएर।
खबरहबले पनि नेपालको राजनीतिक निष्क्रियताबाट बाहिरिन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्न उठाएको छ। उपलब्ध सामग्रीले त्यस प्रश्नको ठोस उत्तर दिँदैन। तर बहसको दिशा स्पष्ट छ: पुराना दलप्रतिको असन्तुष्टि र नयाँ शक्तिप्रतिको आकर्षणबीच अब तेस्रो दाबी गर्ने समूहले आफूलाई नाराबाट होइन, नीति र संस्थाबाट प्रमाणित गर्नुपर्नेछ।
यदि नयाँ ध्रुव पनि व्यक्तिपूजा, अस्पष्ट नीति र कमजोर जवाफदेहितामै अडियो भने नेपाली राजनीतिले साँच्चिकै विकल्प पाउँछ, कि केवल अर्को नाममा पुरानै अभ्यास दोहोरिन्छ?
SEO शीर्षक: पुराना दल र नयाँ लोकवादबीच तेस्रो राजनीतिक ध्रुवको खोज
मेटा विवरण: पुराना दलप्रतिको अविश्वास र नयाँ शक्तिप्रतिको निराशाबीच नेपालमा तेस्रो राजनीतिक ध्रुवको बहस किन उठेको छ?
Related reading: Legal Shifts Consolidate Power in Politics and Opinion.