बैकुण्ठ मानन्धरको कीर्तिमान: सन् १९८७ को त्यो ऐतिहासिक दौड

सन् १९८७ मा कोलकातामा सम्पन्न तेस्रो दक्षिण एसियाली खेलकुदको म्याराथनमा बैकुण्ठ मानन्धरले २ घण्टा १५ मिनेट ०३ सेकेन्डको समय निकाले। ४२.१९५ किलोमिटर लामो दौडमा हासिल गरिएको यो प्रदर्शन नेपालका लागि मात्र होइन, दक्षिण एसियाली खेलकुदकै इतिहासमा असाधारण उपलब्धि बन्यो। यो समय आजसम्म नेपालको राष्ट्रिय म्याराथन कीर्तिमान र दक्षिण एसियाली खेलकुदको अल टाइम कीर्तिमानका रूपमा कायम छ।

म्याराथनमा २ घण्टा १५ मिनेटभन्दा केही माथिको समय सामान्य पदक जित्ने प्रदर्शन होइन। यो गति, सहनशीलता, दौडको लय, मानसिक नियन्त्रण र लामो समयसम्म शरीरलाई सीमाभित्र राख्ने क्षमताको संयुक्त परिणाम हो। मानन्धरको कीर्तिमानलाई केवल एउटा स्वर्ण पदक वा एउटा पुरानो तथ्याङ्कका रूपमा हेर्दा त्यसको वास्तविक गहिराइ छुट्छ। यो नेपाली एथलेटिक्समा तयार भएको यस्तो मानक हो, जसलाई पछिल्ला पुस्ताले पार गर्न त परै जाओस्, नजिक पुग्न पनि कठिन भएको छ।

२:१५:०३ — एउटा समयभन्दा धेरै ठूलो तथ्य

म्याराथनको मानक दूरी ४२.१९५ किलोमिटर हो। बैकुण्ठ मानन्धरले यो दूरी २ घण्टा १५ मिनेट ०३ सेकेन्डमा पूरा गर्दा प्रत्येक किलोमिटरमा औसत करिब ३ मिनेट १२ सेकेन्डको गति कायम गरेका थिए। यस्तो दौडमा सुरुका केही किलोमिटर छिटो दौडिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। वास्तविक चुनौती दौडको मध्यभागमा आउँछ, जहाँ शरीरले ऊर्जा बचत, श्वासप्रश्वासको लय र मानसिक अनुशासन तीनै कुराको परीक्षा दिन्छ।

म्याराथनको रणनीतिक संरचना छोटो दूरीका स्पर्धाजस्तो हुँदैन। १०० मिटर वा ४०० मिटरमा विस्फोटक सुरुवातले परिणाम बदल्न सक्छ। म्याराथनमा भने सुरुदेखिको अति तीव्र गति अन्तिम १० किलोमिटरमा भारी पर्न सक्छ। धावकले आफ्नो एरोबिक क्षमता, फिजिकल कन्डिसनिङ र ऊर्जा व्यवस्थापनबीच सन्तुलन खोज्नुपर्छ। मानन्धरको २:१५:०३ समयले त्यही सन्तुलन कति प्रभावकारी थियो भन्ने देखाउँछ।

उनको प्रदर्शनलाई यसरी हेर्न सकिन्छ:

यी तीन समयले एउटा स्पष्ट प्राविधिक कथा बताउँछन्। काठमाडौँबाट ढाकासम्म उनले करिब पाँच मिनेटको सुधार गरे। ढाकाबाट कोलकातासम्म फेरि सात मिनेटभन्दा बढी सुधार भयो। म्याराथनमा केही मिनेटको सुधारलाई सामान्य प्रगति मान्न मिल्दैन। लामो दूरीको दौडमा केही सेकेन्ड प्रतिकिलोमिटरको फरकले अन्तिम समयमा ठूलो अन्तर बनाउँछ। त्यसैले १९८७ को प्रदर्शन केवल पदक जित्ने निरन्तरता थिएन; त्यो आफ्नो अघिल्लो स्तरमाथि निरन्तर दबाब सिर्जना गर्ने प्रतिस्पर्धात्मक क्षमता थियो।

म्याराथनमा कीर्तिमान अन्तिम किलोमिटरमा मात्र बनिँदैन; त्यसको आधार दौडको सुरुदेखि कायम गरिएको लय, नियन्त्रण र धैर्यमा तयार हुन्छ।

पहिलो स्वर्णदेखि ऐतिहासिक रेकर्डसम्म

सन् १९८४ मा काठमाडौँमा पहिलो दक्षिण एसियाली खेलकुद आयोजना हुँदा बैकुण्ठ मानन्धरले २ घण्टा २७ मिनेट ११ सेकेन्डमा म्याराथन पूरा गर्दै स्वर्ण जिते। यो उपलब्धि नेपालका लागि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगितामा स्वर्ण पदक जित्ने पहिलो नेपाली खेलाडीको ऐतिहासिक क्षण पनि बन्यो।

त्यो समयको महत्त्व पदकमा मात्र सीमित थिएन। नेपालमा एथलेटिक्सका संरचना, प्रशिक्षण सुविधा र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धाको पहुँच अहिलेको जस्तो थिएन। यस्तो अवस्थामा लामो दूरीको स्पर्धामा दक्षिण एसियाली स्तरको स्वर्ण जित्नुले खेलाडीको व्यक्तिगत क्षमता मात्र होइन, उनको तयारीको दृढता पनि देखाउँछ। म्याराथनमा धावकले आफ्नो शरीरलाई घण्टौँसम्म दोहोरिने दबाबमा राख्छ। खुट्टाको मांसपेशी, मुटुको क्षमता, श्वासप्रश्वासको लय र मानसिक स्थिरता एकैपटक काम गरिरहेका हुन्छन्।

काठमाडौँको पहिलो स्वर्णपछि उनको प्रदर्शन रोकिएन। सन् १९८५ मा ढाकामा उनले २ घण्टा २२ मिनेट ०७ सेकेन्डको समय निकाल्दै दोस्रो स्वर्ण सुरक्षित गरे। पहिलो प्रदर्शनभन्दा करिब पाँच मिनेट छिटो दौडिनु आफैँमा उल्लेखनीय सुधार थियो। यसले उनको प्रशिक्षण प्रक्रिया र प्रतिस्पर्धात्मक मानसिकता दुवैलाई संकेत गर्छ।

दक्षिण एसियाली खेलकुदमा एउटै स्पर्धामा लगातार दुईपटक स्वर्ण जितेपछि धावकमाथि अपेक्षा अझ बढ्छ। अब प्रतिद्वन्द्वीले उसको शैली, गति र दौडको क्षमता बुझिसकेको हुन्छ। प्रतिस्पर्धीहरूले सुरुवाती चरणमा दबाब बढाउन सक्छन्, समूहमा दौडिने रणनीति बदल्न सक्छन् वा अन्तिम चरणका लागि आफूलाई जोगाउन सक्छन्। त्यसैले तेस्रो स्वर्णका लागि केवल अघिल्लो प्रदर्शन दोहोर्याउनु पर्याप्त हुँदैन। आफ्नै स्तरलाई फेरि माथि लैजानुपर्ने हुन्छ।

मानन्धरले कोलकातामा यही गरे। २:१५:०३ को समयले उनको तीनवटा दक्षिण एसियाली खेलकुद स्वर्णलाई पूर्णता दियो। काठमाडौँ, ढाका र कोलकाता—तीन फरक प्रतियोगिता, तीन फरक दौडको परिस्थिति र प्रत्येकपटक शीर्ष स्थान। यो निरन्तरता नेपाली म्याराथन इतिहासको सबैभन्दा बलियो पक्षमध्ये एक हो।

कोलकाताको दौडमा निर्णायक बनेको लय

म्याराथनको नतिजा हेर्दा सबैभन्दा पहिले अन्तिम समय देखिन्छ। तर प्राविधिक दृष्टिले त्यो समय कसरी बन्यो भन्ने प्रश्न अझ महत्त्वपूर्ण हुन्छ। २:१५:०३ को गति कायम गर्न धावकले दौडलाई एउटै लयमा राख्नुपर्ने हुन्छ। सुरुवाती चरणमा उत्साह, दर्शकको प्रतिक्रिया वा प्रतिद्वन्द्वीको चालले गति बिगार्न सक्छ। केही सेकेन्ड छिटो वा ढिलो भएको सानो अन्तर अन्तिम चरणमा ठूलो ऊर्जा घाटा बन्न सक्छ।

म्याराथनमा मुख्य चुनौती तीन चरणमा देखिन्छ।

सुरुवाती चरण: शरीरलाई नियन्त्रणमा राख्ने परीक्षा

पहिलो १० किलोमिटरमा शरीर सामान्यतः ताजा हुन्छ। खुट्टामा थकान कम हुन्छ र धावकले आफ्नो क्षमताभन्दा छिटो दौडिन सक्छ। यही चरणमा रणनीतिक अनुशासन आवश्यक पर्छ। लक्ष्यभन्दा तीव्र सुरुवातले प्रतिद्वन्द्वीलाई केही समय पछि पार्न सक्छ, तर त्यसको मूल्य अन्तिम १० किलोमिटरमा तिर्नुपर्न सक्छ।

मानन्धरको कीर्तिमानले सुरुमा अनियन्त्रित काउन्टर अट्याकभन्दा योजनाबद्ध गति महत्त्वपूर्ण रहेको देखाउँछ। म्याराथनमा प्रतिद्वन्द्वीलाई पछ्याउने वा अगाडि निस्कने निर्णय केवल आँखाले हेरेर गरिँदैन। आफ्नै श्वासप्रश्वास, खुट्टाको लय र ऊर्जा खपतको संकेत बुझ्नुपर्छ। धावकले आफ्नो शरीरको प्रतिक्रिया पढ्न नसके दौडको मध्यभागमै रणनीति भत्किन सक्छ।

मध्य चरण: सहनशीलताको वास्तविक परीक्षण

२० देखि ३० किलोमिटरको खण्ड म्याराथनको रणनीतिक केन्द्र हो। यहाँ धावकको शारीरिक क्षमतासँगै मानसिक नियन्त्रण पनि खुल्छ। सुरुवातको गति कायम राख्ने कि केही घटाउने, समूहसँग बस्ने कि एक्लै अगाडि बढ्ने, प्रतिद्वन्द्वीको चालमा प्रतिक्रिया दिने कि आफ्नै योजनामा टिकिरहने—यी निर्णयले अन्तिम नतिजा निर्धारण गर्न सक्छन्।

यो चरणमा म्याराथन धावकले आफ्नो फिजिकल कन्डिसनिङको वास्तविक उपयोग गर्छ। लामो दूरीको प्रशिक्षणले शरीरलाई थकानमा पनि सही दौड प्रविधि कायम राख्न सिकाउँछ। शरीर थाक्दै जाँदा कदम छोटो हुन सक्छ, धड अगाडि झुक्न सक्छ र हातको चाल असन्तुलित हुन सक्छ। यसले गति मात्र घटाउँदैन, ऊर्जा खपत पनि बढाउँछ। दक्ष धावकले थकानबीच पनि आफ्नो रनिङ इकोनोमी जोगाउन प्रयास गर्छ।

२:१५:०३ को प्रदर्शनलाई यही सन्दर्भमा बुझ्नुपर्छ। यो कुनै एक क्षणको विस्फोटक गति होइन। लामो समयसम्म समान स्तरको काम कायम राख्ने क्षमता हो। दौडको मध्यभागमा गति नटुट्नु र शरीरको लय कायम रहनु नै अन्तिम समयमा कीर्तिमानतर्फ लैजाने आधार हो।

अन्तिम चरण: शरीरभन्दा पहिले मन थाक्ने समय

३० किलोमिटरपछि म्याराथनको वास्तविक कठिनाइ सुरु हुन्छ। ऊर्जा घटेको हुन्छ, मांसपेशीमा थकान जम्मा भएको हुन्छ र प्रत्येक किलोमिटर लामो महसुस हुन सक्छ। यो समयमा धावकको मनोविज्ञान निर्णायक बन्छ। दौडको गति जोगाउने, पीडालाई व्यवस्थापन गर्ने र अन्तिमसम्म प्रविधि नबिगार्ने क्षमता उच्चस्तरीय म्याराथनको परिचय हो।

मानन्धरले कोलकातामा २:१५:०३ समय निकाल्नुको अर्थ उनले अन्तिम चरणमा आफ्नो प्रदर्शनलाई नियन्त्रणमा राखे। आधिकारिक तथ्याङ्कमा उक्त दौडका प्रत्येक किलोमिटरका छुट्टाछुट्टै स्प्लिट, तापक्रम वा हावाको गति सार्वजनिक रूपमा स्थापित छैनन्। त्यसैले दौडको कुनै विशेष किलोमिटरलाई निर्णायक टर्निङ प्वाइन्ट भनेर ठोकुवा गर्नु उचित हुँदैन। तर अन्तिम समयले देखाउने कुरा स्पष्ट छ—समग्र दौडको लय असाधारण रूपमा बलियो थियो।

तीन स्वर्णको मनोवैज्ञानिक दबाब

लगातार तीनपटक एउटै स्पर्धामा स्वर्ण जित्नु शारीरिक क्षमता मात्र होइन, मानसिक पुनर्निर्माणको प्रक्रिया पनि हो। हरेक प्रतियोगितापछि धावकले आफ्नो प्रशिक्षण, दौड रणनीति र प्रतिस्पर्धीको स्तरबारे पुनर्विचार गर्नुपर्छ। पहिलो स्वर्णपछि लक्ष्य पदक हुन्छ। दोस्रोपछि लक्ष्य निरन्तरता हुन्छ। तेस्रोपटक भने आफ्नै इतिहाससँग प्रतिस्पर्धा गर्नुपर्ने हुन्छ।

मानन्धरको उपलब्धिमा यही मनोवैज्ञानिक पक्षलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। सन् १९८४ मा काठमाडौँमा २:२७:११ को समय निकालेर स्वर्ण जितेका धावक सन् १९८५ मा ढाकामा अझ छिटो दौडिए। त्यसपछि सन् १९८७ मा कोलकातामा उनले २:१५:०३ को समय निकाले। यस क्रममा उनको चुनौती बाहिरी प्रतिद्वन्द्वी मात्र थिएन; अघिल्लो प्रदर्शनभन्दा राम्रो गर्ने दबाब पनि थियो।

म्याराथनमा आत्मविश्वास र अति-आत्मविश्वासबीचको दूरी सानो हुन्छ। अघिल्लो जितले आत्मविश्वास दिन्छ, तर त्यसैका आधारमा सुरुदेखि आक्रामक गति लिनु जोखिमपूर्ण हुन्छ। धावकले आफ्नो रणनीतिक फर्मेसन—दौडको गति र ऊर्जा वितरणको ढाँचा—प्रतियोगिताको अवस्थाअनुसार मिलाउनुपर्छ। तीनपटक स्वर्ण जितेका मानन्धरको प्रदर्शनले उनी परिणामको दबाबलाई दौडको संरचनामा रूपान्तरण गर्न सक्षम थिए भन्ने देखाउँछ।

अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हो, लामो समयसम्म एउटै विधामा उच्च प्रदर्शन कायम राख्ने धैर्य। स्प्रिन्टरको करियरमा एक सेकेन्डको सयौँ भागले फरक पार्न सक्छ। म्याराथन धावकका लागि भने वर्षौँको प्रशिक्षण, शरीरको निरन्तर हेरचाह र मानसिक अनुशासन आवश्यक हुन्छ। एउटा खराब दिन, चोट वा तयारीमा आएको अवरोधले ठूलो लक्ष्य प्रभावित गर्न सक्छ। यस्तो स्पर्धामा तीन संस्करणमा लगातार शीर्ष स्थान हासिल गर्नु दुर्लभ निरन्तरता हो।

ओलम्पिक सहभागिता र प्रतिस्पर्धाको दायरा

बैकुण्ठ मानन्धरले लगातार चार ओटा ओलम्पिक खेलकुदमा नेपालको प्रतिनिधित्व गरे। उनले सन् १९७६ को मोन्ट्रियल, १९८० को मस्को, १९८४ को लस एन्जलस र १९८८ को सिओल ओलम्पिकमा म्याराथनमा सहभागिता जनाएका थिए।

ओलम्पिक म्याराथन दक्षिण एसियाली खेलकुदभन्दा फरक स्तरको प्रतिस्पर्धा हो। त्यहाँ विश्वका उत्कृष्ट धावकहरू सहभागी हुन्छन्, गति अत्यन्त उच्च हुन्छ र दौडको रणनीति पनि धेरै जटिल हुन्छ। नेपालजस्तो देशबाट लगातार चार ओलम्पिकमा म्याराथन प्रतिनिधित्व गर्नु आफैँमा लामो खेलजीवन र उच्चस्तरीय प्रतिबद्धताको संकेत हो।

तर ओलम्पिक सहभागितालाई केवल उपस्थितिको तथ्याङ्कका रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्दा धावकले आफ्नो प्रशिक्षण पद्धति, दौडको गति, पुनःस्थापना र प्रतियोगिता व्यवस्थापनबारे निरन्तर सिक्नुपर्छ। चार ओलम्पिक सहभागिताले मानन्धरको करियरमा निरन्तरता र अन्तर्राष्ट्रिय अनुभवको गहिराइ देखाउँछ। यही अनुभव दक्षिण एसियाली खेलकुदमा उनको रणनीतिक परिपक्वताको आधार बनेको हुन सक्छ—यद्यपि प्रत्येक प्रतियोगिताको तयारी र परिस्थितिलाई अलग रूपमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

आजसम्म नटुटेको कीर्तिमानले के भन्छ?

२:१५:०३ को कीर्तिमान लामो समयसम्म कायम रहनु आफैँमा एउटा प्रश्न हो। नयाँ पुस्ताका धावकले प्रशिक्षण विज्ञान, पोषण, खेल मनोविज्ञान र दौडसम्बन्धी उपकरणमा पहिलेभन्दा धेरै पहुँच पाएका छन्। त्यसो भए राष्ट्रिय म्याराथन कीर्तिमान किन अझै चुनौतीपूर्ण छ?

यसको उत्तर एउटा मात्र कारणमा खोज्न मिल्दैन। म्याराथनको प्रदर्शन खेलाडीको व्यक्तिगत प्रतिभाबाट मात्र तयार हुँदैन। त्यसका लागि नियमित प्रशिक्षण मैदान, योग्य प्रशिक्षक, वैज्ञानिक फिजिकल कन्डिसनिङ, चोट व्यवस्थापन, पोषण योजना, प्रतियोगितामा सहभागिताको निरन्तरता र दीर्घकालीन खेल नीति आवश्यक हुन्छ।

नेपालमा धेरै खेलाडीले छोटो समयको तयारीमा प्रतियोगिता खेल्ने अवस्था देखिन्छ। म्याराथनका लागि भने यस्तो तयारी पर्याप्त हुँदैन। शरीरलाई लामो दूरीको भारमा अभ्यस्त गराउन क्रमिक प्रशिक्षण चाहिन्छ। साप्ताहिक दूरी बढाउने, आरामको दिन मिलाउने, गति प्रशिक्षण र लामो दौडबीच सन्तुलन राख्ने तथा चोटका संकेतलाई सुरुमै सम्बोधन गर्ने प्रणाली आवश्यक हुन्छ।

कीर्तिमान नटुट्नुको अर्थ नयाँ पुस्तामा क्षमता छैन भन्ने होइन। यसको अर्थ यस्तो प्रदर्शन उत्पादन गर्न आवश्यक सम्पूर्ण संरचना अझै पर्याप्त बलियो बनेको छैन भन्ने पनि हुन सक्छ। एउटा धावकले व्यक्तिगत मेहनतबाट असाधारण समय निकाल्न सक्छ, तर राष्ट्रिय कीर्तिमान तोड्न नियमित र वैज्ञानिक वातावरण चाहिन्छ।

कीर्तिमान पुरानो हुँदैमा कमजोर हुँदैन; कहिलेकाहीँ त्यसले पछिल्ला पुस्ताको तयारी प्रणालीमै अझै ठूलो खाली ठाउँ रहेको देखाउँछ।

नयाँ पुस्ताका लागि प्राविधिक पाठ

बैकुण्ठ मानन्धरको करियरबाट आजका नेपाली म्याराथन धावकले केही स्पष्ट पाठ लिन सक्छन्। यी पाठलाई केवल प्रेरणाको भाषामा सीमित राख्दा उपयोगी पक्ष हराउँछ। म्याराथनमा सफल हुन प्रशिक्षणलाई मापनयोग्य र धैर्यपूर्ण बनाउनुपर्छ।

१. गति वितरणलाई केन्द्रमा राख्नुपर्छ।

दौडको पहिलो भागमा आफ्नो वास्तविक लक्ष्यभन्दा धेरै छिटो जाने बानीले अन्तिम चरण कमजोर बनाउन सक्छ। प्रशिक्षणमै लक्ष्य गति, सहज गति र प्रतिस्पर्धात्मक गति छुट्याएर अभ्यास गर्नुपर्छ।

२. लामो दूरीको आधार तयार गर्नुपर्छ।

म्याराथनका लागि केही हप्ता तीव्र दौड पर्याप्त हुँदैन। शरीरलाई लामो समयसम्म भार सहन सक्ने बनाउन क्रमिक रूपमा दूरी बढाउनुपर्छ। अचानक दूरी बढाउँदा चोटको जोखिम बढ्छ र प्रशिक्षणको निरन्तरता टुट्छ।

३. दौड प्रविधि थकानमा पनि जोगाउनुपर्छ।

शरीर थाकेपछि कदमको लम्बाइ, हातको चाल र धडको स्थिति बिग्रन सक्छ। त्यसैले लामो दौडमा अन्तिम चरणसम्म सही आसन र लय कायम गर्ने अभ्यास आवश्यक हुन्छ। रनिङ इकोनोमी राम्रो भए ऊर्जा कम खपत हुन्छ।

४. फिजिकल कन्डिसनिङलाई दौडसँग जोड्नुपर्छ।

खुट्टाको शक्ति, कम्मरको स्थिरता, पेट तथा ढाडको मांसपेशी र सन्तुलन प्रशिक्षण म्याराथनका लागि महत्त्वपूर्ण हुन्छन्। केवल सडकमा दौडेर उच्चस्तरीय म्याराथन तयार हुँदैन।

५. मानसिक रणनीति प्रशिक्षणकै भाग हुनुपर्छ।

३० किलोमिटरपछि आउने पीडा र थकानलाई प्रतियोगिताको दिन मात्र सामना गर्न खोज्नु जोखिमपूर्ण हुन्छ। लामो प्रशिक्षणमा कठिन चरणलाई व्यवस्थापन गर्ने मानसिक अभ्यास पनि गर्नुपर्छ। लक्ष्यलाई साना खण्डमा विभाजन गर्ने, लयमा ध्यान दिने र असहज अवस्थामा पनि निर्णय लिन सक्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ।

६. प्रतियोगिता छनोटमा संयम चाहिन्छ।

लगातार प्रतियोगिता खेल्दा शरीरले पुनःस्थापना पाउने समय कम हुन्छ। मुख्य लक्ष्य प्रतियोगिताका लागि प्रशिक्षण चक्र, आराम र यात्रा व्यवस्थापन मिलाउनुपर्छ। हरेक दौडलाई करियरको अन्तिम अवसरजस्तो व्यवहार गर्दा दीर्घकालीन प्रदर्शन प्रभावित हुन सक्छ।

मानन्धरको २:१५:०३ लाई पछ्याउने धावकका लागि यी पक्ष केवल सैद्धान्तिक सुझाव होइनन्। कीर्तिमानतर्फको यात्रा दैनिक प्रशिक्षणमा दोहोरिने साना निर्णयबाट बनिन्छ—गति कति राख्ने, आराम कहिले गर्ने, चोटलाई कसरी व्यवस्थापन गर्ने र शरीरले दिएको संकेतलाई कति गम्भीरतापूर्वक लिने।

कीर्तिमानको पुनर्मूल्याङ्कन

बैकुण्ठ मानन्धरको कीर्तिमानलाई आजको खेल विज्ञानको आँखाबाट पुनर्मूल्याङ्कन गर्दा दुई कुरा सँगसँगै देखिन्छन्। पहिलो, १९८७ मा उनले हासिल गरेको समय असाधारण थियो। दोस्रो, त्यस्तो प्रदर्शनलाई निरन्तरता दिने संस्थागत आधार आज पनि पर्याप्त बलियो बनाउन बाँकी छ।

कुनै कीर्तिमान तोड्न खेलाडीको व्यक्तिगत प्रतिभा आवश्यक हुन्छ। तर त्यसलाई चुनौती दिने वातावरण बनाउन संघ, प्रशिक्षक, खेल विज्ञान, प्रतियोगिता व्यवस्थापन र आर्थिक सहयोगको संयुक्त भूमिका हुन्छ। एथलेटिक्समा नतिजा ढिलो देखिन्छ। क्रिकेटमा एउटा राम्रो पारी वा फुटबलमा एउटा निर्णायक गोलले तत्काल प्रभाव पार्न सक्छ। म्याराथनमा भने सुधार महिनौँ र वर्षौँको अनुशासित कामपछि मात्र घडीमा देखिन्छ।

त्यसैले नयाँ धावकलाई केवल कीर्तिमानको अंक सुनाएर अघि बढाउन सकिँदैन। उनीहरूलाई नियमित राष्ट्रिय प्रतियोगिता, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको अनुभव, गुणस्तरीय प्रशिक्षण योजना र चोटबाट सुरक्षित रहने संरचना चाहिन्छ। प्रशिक्षकले धावकको गति मात्र होइन, उसको रिकभरी, निद्रा, पोषण र मानसिक अवस्थासमेत अध्ययन गर्नुपर्छ। आधुनिक म्याराथन तयारीमा यी सबै पक्ष एउटै प्रशिक्षण प्रणालीका भाग हुन्।

बैकुण्ठ मानन्धरको उपलब्धिको अर्को विशेषता पनि यही हो—उनले आफ्नो समयको सीमित स्रोतबीच उच्च प्रतिस्पर्धात्मक अनुशासन कायम गरे। आजका खेलाडीले प्रविधि र विज्ञानको सुविधा पाएका छन्, तर सुविधा आफैँमा प्रदर्शनको ग्यारेन्टी होइन। त्यसलाई सही प्रशिक्षण दर्शनसँग जोड्न सकिए मात्र कीर्तिमान नजिक पुगिन्छ।

निष्कर्ष: घडीमा रोकिएको एउटा मापदण्ड

सन् १९८७ को कोलकाता म्याराथनमा बैकुण्ठ मानन्धरले निकालेको २ घण्टा १५ मिनेट ०३ सेकेन्ड नेपाली एथलेटिक्सको स्थायी सन्दर्भ बनेको छ। यो दक्षिण एसियाली खेलकुदको अल टाइम कीर्तिमान हो, नेपालको राष्ट्रिय म्याराथन कीर्तिमान हो र लगातार तीन स्वर्ण पदकको यात्राको सबैभन्दा उच्च बिन्दु हो।

सन् १९८४ को २:२७:११ बाट सन् १९८५ को २:२२:०७ हुँदै सन् १९८७ को २:१५:०३ सम्म पुगेको सुधारले उनको दौडमा रहेको प्राविधिक अनुशासन र मानसिक दृढता देखाउँछ। चार ओलम्पिक सहभागिताले त्यस करियरलाई अझ फराकिलो अन्तर्राष्ट्रिय सन्दर्भ दिन्छ।

अबको चुनौती मानन्धरको नाम दोहोर्याउनु मात्र होइन, उनले छोडेको प्रदर्शनको स्तरलाई बुझ्नु हो। नयाँ पुस्ताले त्यो कीर्तिमान तोड्न चाहेमा सुरुवाती उत्साहभन्दा गहिरो योजना, काउन्टर अट्याकभन्दा गति नियन्त्रण, र क्षणिक तयारीभन्दा दीर्घकालीन फिजिकल कन्डिसनिङ आवश्यक हुनेछ। म्याराथनको घडी अझै २:१५:०३ मा रोकिएको छ। त्यसलाई अघि बढाउने काम अब व्यक्तिगत साहससँगै नेपाली एथलेटिक्सको समग्र संरचनाको परीक्षा पनि हो।

Related reading: खेलाडीको अस्ट्रेलिया पलायन: सुरक्षित भविष्य कि and नेपाली क्रिकेट खेलाडीको ग्रेडिङ कसरी निर्धारण.