रोहित पौडेलले यस महिना एक लाख बीस हजार रुपैयाँ आफ्नो खातामा पाउँछन्। उनका दुई साथी—दिपेन्द्र सिंह ऐरी र सन्दीप लामिछाने—ले पनि उही रकम पाउँछन्, किनभने तीनै जना यस वर्ष पहिलो पटक सुरु भएको ‘ए प्लस’ श्रेणीमा पर्छन्। त्यहीं विकास श्रेणीमा रहेका एक जना युवा खेलाडीले भने महिनाको पैँतीस हजारमै घर धान्नुपर्छ। दुई छेउको यो फरक कसरी निर्धारण हुन्छ? कुन आधारमा कुन खेलाडी कुन श्रेणीमा पर्छ?
नेपाल क्रिकेट संघ (क्यान) ले सन् २०२६ को केन्द्रीय सम्झौता सार्वजनिक गर्दै यी प्रश्नको जवाफ दिन खोजेको छ—तर अझै पूरा भइसकेको छैन, पूरा हुनुपर्ने पनि हो। सूची सार्वजनिक हुनु र सूची तयार पार्ने प्रक्रिया पारदर्शी हुनु एउटै कुरा होइन। खेलाडीको नाम र श्रेणी थाहा पाउनु पहिलो चरण हो; त्यसपछि त्यो निर्णय कुन प्रदर्शन, कुन फिटनेस र कुन दीर्घकालीन योजनाका आधारमा भयो भन्ने बुझिनुपर्छ।
एक लाख बीस हजारदेखि पैँतीस हजारसम्म—दुई छेउको यो फरकले नेपाली क्रिकेटमा पारिश्रमिक बाँडफाँडको पूरा कथा भन्छ।
ग्रेडिङको आधार र छनोट प्रक्रिया
क्यानले खेलाडी वर्गीकरण गर्दा एउटा मात्र कसीमा हेर्दैन। सार्वजनिक विवरण हेर्दा चारवटा स्तम्भमा खेलाडीको मूल्याङ्कन हुन्छ—विगत दुई वर्षको प्रदर्शन, प्राविधिक क्षमता, शारीरिक तन्दुरुस्ती र भविष्यको सम्भावना।
तर यी सबै आधारको प्रयोग एउटै तरिकाले हुन्छ भन्ने छैन। कुनै खेलाडीको अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शन बलियो हुन सक्छ, तर फिटनेसमा समस्या देखिन सक्छ। अर्को खेलाडी घरेलु प्रतियोगितामा लगातार राम्रो गरिरहेको हुन सक्छ, तर अन्तर्राष्ट्रिय टोलीमा उसको अवसर सीमित हुन सक्छ। ग्रेडिङको वास्तविक कठिनाइ यही सन्तुलनमा छ। तथ्याङ्कले देखाउने प्रदर्शन र चयनकर्ताले देख्ने भूमिकाबीचको दूरीलाई कसरी मापन गर्ने भन्ने कुरा स्पष्ट नहुँदा विवाद जन्मिन्छ।
कसी १: विगत दुई वर्षको प्रदर्शन
पहिलो कसीमा खेलाडीले विगत दुई वर्षमा अन्तर्राष्ट्रिय मैदानमा देखाएको योगदान हेरिन्छ। ब्याट्सम्यानको रन, स्ट्राइक रेट, शतक र अर्धशतक; बलरको विकेट र इकोनोमी; एलराउन्डरको दुवैतिरको भूमिका; क्षेत्ररक्षकको क्याच र रनआउट; विकेटकिपरको स्टम्पिङ र क्याच—यी सबै तथ्याङ्कमा जोडिन्छन्।
तर केवल जम्मा रन वा विकेट हेरेर खेलाडीको मूल्याङ्कन पूरा हुँदैन। कुनै ब्याट्सम्यानले कठिन परिस्थितिमा बनाएको ४० रन र सहज अवस्थामा बनाएको ४० रनको टोलीमाथिको प्रभाव एउटै नहुन सक्छ। त्यस्तै, पावरप्लेमा बलिङ गर्ने बलर र इनिङ्सको अन्तिम चरणमा बलिङ गर्ने बलरको भूमिकालाई एउटै सङ्ख्याले न्याय गर्न सक्दैन। त्यसैले खेलाडीको योगदान उसको जिम्मेवारीसँग जोडेर हेरिनुपर्छ।
यसैभित्र घरेलु प्रतियोगिता—प्रधानमन्त्री कप, नेपाल प्रिमियर लिग (एनपीएल), नेपाल ‘ए’ टोलीको प्रदर्शन—को अभिलेख पनि समावेश हुन्छ। एनपीएलमा उत्कृष्ट प्रदर्शन गर्ने खेलाडी अर्को वर्षको सम्झौतामा श्रेणी सुधार गरेर आएका उदाहरण छन्। घरेलु मैदानमा देखिएको निरन्तरता राष्ट्रिय टोलीका लागि खेलाडी तयार छ कि छैन भन्ने बुझ्ने महत्त्वपूर्ण आधार हो।
यद्यपि घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनको वजन कति हुन्छ भन्ने सार्वजनिक रूपमा स्पष्ट छैन। अन्तर्राष्ट्रिय खेललाई घरेलु प्रतियोगिताभन्दा बढी महत्त्व दिनु स्वाभाविक भए पनि त्यसको औपचारिक अनुपात थाहा नहुँदा खेलाडीले आफ्नो श्रेणी सुधार्न कुन क्षेत्रमा बढी मेहनत गर्नुपर्ने हो भन्ने बुझ्न कठिन हुन्छ।
कसी २: प्राविधिक क्षमता
दोस्रो कसीमा प्राविधिक क्षमताको गहन मूल्याङ्कन हुन्छ। ब्याट्सम्यानको छोटो र लामो बलको खेल, स्पिनविरुद्धको दक्षता, पारी निर्माण गर्ने क्षमता; बलरको लाइन, लेन्थ, भेरिएसन, स्विङ र टर्न; क्षेत्ररक्षणको तीक्ष्णता र सिधा थ्रोमा क्याच; विकेटकिपरको ग्लभवर्क र दौडाहा—यी सबै छुट्टाछुट्टै हेरिन्छन्।
प्राविधिक क्षमता भनेको सुन्दर शट खेल्न सक्नु वा तीव्र गतिमा बल फ्याँक्न सक्नु मात्र होइन। खेलको अवस्थामा सही निर्णय लिन सक्ने क्षमता पनि यसको हिस्सा हो। ब्याट्सम्यानले टोलीलाई आवश्यक परेको बेला जोखिम घटाएर पारी सम्हाल्न सक्छ कि सक्दैन, बलरले विपक्षीको कमजोरीअनुसार योजना बदल्न सक्छ कि सक्दैन, क्षेत्ररक्षकले दबाबमा पनि सही स्थान लिन सक्छ कि सक्दैन—यी प्रश्नले खेलाडीको वास्तविक उपयोगिता देखाउँछन्।
चयनकर्ता र प्रशिक्षकका अलावा भिडियो विश्लेषकहरूको प्रतिवेदन पनि यहाँ जोडिन्छ। खेलाडीको प्रदर्शनलाई प्रत्यक्ष आँखाले देखेको प्रभाव र भिडियोमा दोहोर्याएर हेर्दा देखिने कमजोरीबीच फरक हुन सक्छ। उदाहरणका लागि, कुनै बलरले विकेट नलिए पनि लगातार सही क्षेत्रमा बलिङ गरेर दबाब सिर्जना गरिरहेको हुन सक्छ। त्यस्तै, धेरै रन बनाउने ब्याट्सम्यानले कमजोर बलिङ आक्रमणविरुद्ध मात्र सफलता पाइरहेको हुन सक्छ। प्राविधिक मूल्याङ्कनले यस्ता सन्दर्भलाई समेट्नुपर्ने हुन्छ।
कसी ३: यो–यो टेस्ट र फिटनेस
तेस्रो कसीमा फिटनेस आउँछ। क्यानले विगत केही वर्षयता यो–यो टेस्टलाई अनिवार्य बनाएको छ। यो अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल र क्रिकेटमा चल्ने एरोबिक क्षमताको परीक्षण हो, जसमा खेलाडीले निश्चित गतिमा दोहोरिने सङ्केतबीचको दौड पूरा गर्नुपर्छ।
क्रिकेटमा फिटनेसको अर्थ लामो दूरी दौडन सक्नु मात्र होइन। तीव्र गतिमा केही मिटर दौडिएर तुरुन्तै दिशा बदल्न सक्नु, लगातार धेरै ओभर बलिङ गर्दा शरीरको सन्तुलन कायम राख्न सक्नु, लामो पारी खेलेपछि पनि क्षेत्ररक्षणमा सक्रिय रहन सक्नु—यी सबै खेलाडीको शारीरिक तयारीसँग जोडिन्छन्।
स्तर नपुगेका खेलाडीले श्रेणी गुमाउने गरेका छन्। यसले अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने शारीरिक तयारी छ कि छैन भन्ने नाप्ने काम गर्छ। तर फिटनेस परीक्षणलाई दण्ड दिने औजारजस्तो मात्र बनाउनु पनि ठीक हुँदैन। चोटबाट फर्किरहेका खेलाडी, लामो समय मैदानबाहिर रहेका खेलाडी र नियमित खेलिरहेका खेलाडीको अवस्था फरक हुन्छ। त्यसैले परीक्षणसँगै पुनर्वास, प्रशिक्षण र सुधारका लागि पर्याप्त अवसर पनि आवश्यक हुन्छ।
कसी ४: भविष्यको सम्भावना
चौथो कसीमा उमेर, हालको प्रदर्शन र विकासको बाँकी समय हेरेर युवा खेलाडीको भविष्य मोलिन्छ। यही आधारमा ‘विकास’ श्रेणीमा राखिने खेलाडी छनोट हुन्छन्।
विकास श्रेणीलाई केवल कम तलब पाउने तहका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। यो राष्ट्रिय टोलीको भविष्यका लागि तयार पारिने समूह पनि हो। तर त्यसका लागि विकास श्रेणीमा परेका खेलाडीलाई स्पष्ट योजना चाहिन्छ। उनीहरूले कुन कमजोरी सुधार्नुपर्ने हो, कति समयपछि पुनर्मूल्याङ्कन हुन्छ, राष्ट्रिय टोलीको नजिक पुग्न कुन प्रतियोगितामा कस्तो प्रदर्शन आवश्यक छ—यी कुरा खेलाडीलाई थाहा हुनुपर्छ।
युवा खेलाडीलाई भविष्यको सम्भावना देखेर अवसर दिनु आवश्यक छ, तर सम्भावनाको नाममा प्रदर्शनलाई सधैँ बेवास्ता गर्न मिल्दैन। त्यसैगरी, अनुभवी खेलाडीले विगतमा गरेको योगदानकै आधारमा वर्तमान कमजोरीलाई अनन्त समयसम्म ढाक्न पनि मिल्दैन। राम्रो ग्रेडिङ प्रणालीले अनुभव, वर्तमान प्रदर्शन र भविष्यको सम्भावनाबीच सन्तुलन कायम गर्छ।
यी चार कसीको भार कति–कति प्रतिशत वा अङ्क हुन्छ भन्ने विस्तृत गणितीय सूत्र क्यानले सार्वजनिक गरेको छैन। ठ्याक्कै यही पारदर्शिताको कमीले विगतमा विवाद पनि निम्त्याएको छ। खेलाडीले आफूलाई कुन आधारमा माथि वा तल राखियो भन्ने बुझ्न नपाउँदा सूचीप्रतिको विश्वास कमजोर हुन्छ।
सन् २०२६ को नयाँ ग्रेडिङ र मासिक पारिश्रमिक
क्यानले यस वर्ष ल्याएको तालिकामा सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन पुरुषतर्फको ‘ए प्लस’ हो। अघिल्ला वर्षहरूमा पुरुषतर्फ ए, बी, सी र विकास गरी चार तह मात्र थिए। सन् २०२६ देखि ए प्लस थपिएपछि पाँच तह पुगेको छ।
नयाँ तह थपिनुको अर्थ शीर्ष खेलाडीलाई अरूबाट अलग मूल्याङ्कन गर्ने प्रयास हो। राष्ट्रिय टोलीमा नियमित योगदान दिने, नेतृत्व सम्हाल्ने र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रभाव पार्ने खेलाडीका लागि छुट्टै तह बनाउँदा पारिश्रमिकको संरचना केही स्पष्ट हुन सक्छ। तर ए प्लसमा पुग्ने मापदण्ड सार्वजनिक रूपमा विस्तृत नभए यो तह पनि नाममा मात्र नयाँ र प्रक्रियामा पुरानै अस्पष्ट हुन सक्छ।
पुरुष खेलाडीको ग्रेड र मासिक तलब
| ग्रेड | मासिक तलब |
|---|---|
| ए प्लस | १,२०,००० रुपैयाँ |
| ए | १,००,००० रुपैयाँ |
| बी | ७५,००० रुपैयाँ |
| सी | ५५,००० रुपैयाँ |
| विकास | ३५,००० रुपैयाँ |
ए प्लस श्रेणीमा परेका रोहित पौडेल, दिपेन्द्र सिंह ऐरी र सन्दीप लामिछानेले अहिले मासिक रूपमा एक लाख बीस हजार रुपैयाँ पाउँछन्। ए मा रहेकाले एक लाख, बी मा रहेकाले पचहत्तर हजार, सी मा रहेकाले पचपन्न हजार र विकास श्रेणीमा रहेकाले पैँतीस हजार पाउँछन्।
पुरुषतर्फ यस वर्ष ३८ जना खेलाडी केन्द्रीय सम्झौतामा छन्। यो सङ्ख्याले राष्ट्रिय टोलीका नियमित सदस्यदेखि विकासको चरणमा रहेका खेलाडीलाई एउटै सम्झौता प्रणालीभित्र समेटेको देखाउँछ। तर एउटै सूचीमा हुनु र टोलीमा समान भूमिका पाउनु एउटै कुरा होइन। कोही खेलाडी नियमित सुरुआती टोलीमा हुन सक्छन्, कोही वैकल्पिक खेलाडीका रूपमा, र कोही भविष्यका लागि तयार पारिँदै गरेका हुन सक्छन्। ग्रेडिङले यो भूमिकागत फरकलाई कति स्पष्ट रूपमा देखाउँछ भन्ने पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ।
महिला खेलाडीको ग्रेड र मासिक तलब
महिलातर्फ चार तह नै कायम रहे पनि हरेक तहको तलबमा पाँच हजारका दरले वृद्धि गरिएको छ।
| ग्रेड | मासिक तलब | अघिल्लो वर्षको तलब |
|---|---|---|
| ए | ५५,००० रुपैयाँ | ५०,००० रुपैयाँ |
| बी | ४०,००० रुपैयाँ | ३५,००० रुपैयाँ |
| सी | ३०,००० रुपैयाँ | २५,००० रुपैयाँ |
| विकास | २५,००० रुपैयाँ | २०,००० रुपैयाँ |
अघिल्लो वर्ष महिला ‘ए’ मा पचास हजार पाउनेमा यस वर्ष पचपन्न हजार पुगेको छ। बी मा चालीस, सी मा तीस र विकासमा पच्चीस हजार पाइन्छ। महिलातर्फ यस वर्ष २५ जना खेलाडी सम्झौतामा छन्।
यो वृद्धिले महिला खेलाडीलाई मात्र होइन, महिला क्रिकेटको बढ्दो फैलावटलाई पनि सङ्केत गर्छ। अन्तर्राष्ट्रिय मैदानमा नेपाली महिला टोलीले पछिल्ला दुई–तीन वर्षमा देखाएको सुधारलाई क्यानले पारिश्रमिकमा प्रतिबिम्बित गरेको हो। यो परिवर्तनले भविष्यमा थुप्रै युवा खेलाडीलाई क्रिकेटमै टिक्ने प्रेरणा दिने विश्वास गर्न सकिन्छ।
तर तलब वृद्धि मात्र पर्याप्त हुँदैन। महिला खेलाडीका लागि नियमित प्रतियोगिता, प्रशिक्षणको निरन्तरता, चोटपटकको उपचार, यात्रा सुविधा र खेलबाहिरको सुरक्षा पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। केन्द्रीय सम्झौता बलियो हुन त्यसभित्र रकमसँगै करिअर विकासको बाटो पनि देखिनुपर्छ।
अन्तर्राष्ट्रिय म्याच फी र अतिरिक्त सुविधा
मासिक तलब एउटा पाटो हो, म्याच फी अर्को। क्यानले अन्तर्राष्ट्रिय खेलमा सहभागी हुने पुरुष र महिला दुवै खेलाडीलाई खेलको ढाँचा अनुसार थप रकम दिन्छ। एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रियमा प्रति खेल पन्ध्र हजार र टी–२० अन्तर्राष्ट्रियमा प्रति खेल दश हजार रुपैयाँ म्याच फी पाइन्छ।
यसको अर्थ वर्षमा जति अन्तर्राष्ट्रिय खेल खेलिन्छ, त्यति नै थप आम्दानी हुन्छ। एक सिजनमा दशवटा एकदिवसीय अन्तर्राष्ट्रिय खेल्ने खेलाडीले म्याच फीबाटै एक लाख पचास हजार रुपैयाँ थप कमाउँछन्। यद्यपि यस्तो आम्दानी खेलाडीको नियन्त्रणमा मात्र हुँदैन। टोलीले कति खेल खेल्छ, खेलाडी अन्तिम टोलीमा पर्छ कि पर्दैन र प्रतियोगितामा उसको भूमिका कस्तो हुन्छ भन्ने कुराले म्याच फी निर्धारण गर्छ।
मासिक तलबले जीवन निर्वाहको जग दिन्छ, म्याच फीले मैदानमा खर्चिने मेहनतको मोल दिन्छ।
म्याच फीको संरचनाले खेलाडीको वास्तविक आम्दानीबारे एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा देखाउँछ। केन्द्रीय सम्झौता पाउने खेलाडीको आम्दानी स्थिर हुन्छ, तर म्याच फी प्रदर्शन र सहभागितामा निर्भर हुन्छ। त्यसैले कम ग्रेडमा रहेका तर नियमित रूपमा खेलिरहेका खेलाडी र माथिल्लो ग्रेडमा रहेका तर कम खेल्ने खेलाडीको वार्षिक आम्दानीबीचको अन्तर कागजमा देखिएभन्दा फरक हुन सक्छ।
घरेलु प्रतियोगितामा भने म्याच फीको अवस्था फरक हुन्छ। नेपाल प्रिमियर लिगमा खेल्ने खेलाडीको आम्दानी सोझै फ्रान्चाइजीले तोक्छ, जुन क्यानको केन्द्रीय सम्झौताभन्दा अलग्गै हुन्छ। एनपीएलको पारिश्रमिक अन्तर्राष्ट्रिय खेलबाट प्राप्त हुने रकमभन्दा धेरै हुन सक्छ, र यही कारण धेरै खेलाडीका लागि एनपीएल ‘आर्थिक वर्षकै ठूलो अवसर’ हो।
तर एनपीएल खेलेको आधारमा अर्को वर्ष केन्द्रीय सम्झौतामा कति असर पर्छ भन्ने स्पष्ट नियम सार्वजनिक छैन। यही ठाउँमा घरेलु व्यावसायिक क्रिकेट र राष्ट्रिय टोलीको संरचनाबीच समन्वय आवश्यक देखिन्छ। फ्रान्चाइजी प्रतियोगितामा राम्रो खेलेको प्रदर्शनलाई राष्ट्रिय टोलीको चयन र केन्द्रीय सम्झौताको पुनर्मूल्याङ्कनमा कसरी प्रयोग गर्ने भन्ने स्पष्ट भए खेलाडीको बाटो पनि प्रस्ट हुन्छ।
यसैगरी, सम्झौतामा परेका खेलाडीले क्यानबाट अन्य सुविधा पनि पाउने गर्छन्—जसमा स्वास्थ्य बीमा, खेल सामग्री, अभ्यास शिविरमा सहभागिता, अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमणमा सहजीकरण र पुनर्वास कार्यक्रम पर्छन्। यी सुविधाको विस्तृत विवरण भने एकै ठाउँमा सार्वजनिक छैन। खेलाडीले आफूले पाउने अधिकार र संघप्रतिको आफ्नो जिम्मेवारी दुवै स्पष्ट रूपमा बुझ्न पाउनुपर्छ।
स्वास्थ्य बीमा कस्तो अवस्थामा लागू हुन्छ, चोट लागेपछि उपचारको जिम्मेवारी कसले लिन्छ, पुनर्वासको अवधि कसरी तय हुन्छ र खेल सामग्री वितरणको प्रक्रिया के हो—यस्ता कुरा सम्झौता दस्तावेजमै स्पष्ट हुनु राम्रो हुन्छ। तलबको अङ्क सार्वजनिक गरेर मात्र सम्झौता पारदर्शी हुँदैन; त्यससँग जोडिएका गैरआर्थिक सुविधाको विवरण पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
ग्रेडिङ विवाद र सुधारका प्रयासहरू
विगतमा क्यानको वर्गीकरणलाई लिएर प्रश्न नउठेको होइन। सन् २०२० र २०२१ मा तत्कालीन नेपाल खेलाडी संघ (सिप्यान) र राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् (राखेप) ले क्यानसँग ग्रेडिङको स्पष्ट आधार माग्दै स्पष्टीकरण सोधेका थिए। मुख्य प्रश्न थिए—कुन खेलाडी किन कुन श्रेणीमा पर्यो, कुन मापदण्डले कति अङ्क पायो र विकास श्रेणीमा रहेका युवा खेलाडीलाई माथि ल्याउने सूत्र के हो?
त्यसबेला क्यानले प्रदर्शन, फिटनेस र प्राविधिक क्षमतालाई आधार मानेको जवाफ दिएको थियो। तर प्रत्येक मापदण्डको भार कति–कति हुन्छ भन्ने विस्तृत सूत्र भने सार्वजनिक भएन। यही अस्पष्टताले गर्दा हरेक वर्ष सूची सार्वजनिक हुँदा ‘यो किन परेन, त्यो किन पर्यो’ भन्ने बहस सुरु हुन्छ।
उच्च प्रदर्शन गरेका युवा खेलाडी विकास श्रेणीमै रहँदा असन्तुष्टि देखिने, र बरियतामा रहेका तर लामो समय मैदानबाहिर रहेका खेलाडी सूचीमा रहँदा प्रश्न उठ्ने गरेका छन्। यस्तो बहसलाई केवल सामाजिक सञ्जालको प्रतिक्रिया भनेर पन्छाउन मिल्दैन। ग्रेडिङ खेलाडीको आम्दानी, टोलीभित्रको हैसियत र भविष्यको अवसरसँग जोडिएको विषय हो।
यी बहसले एकातिर खेलाडीको मनोबल घटाउँछन्, अर्कातिर प्रशंसक र अभिभावकमा पनि अन्योल ल्याउँछन्। विशेषगरी युवा खेलाडीले आफ्नो प्रदर्शनको प्रतिफल श्रेणीमा नदेखेपछि उसले कुन दिशामा सुधार गर्ने भन्नेबारे अन्योलमा पर्न सक्छ। राम्रो प्रणालीले खेलाडीलाई असहमति जनाउने अधिकार मात्र होइन, निर्णयविरुद्ध पुनरावलोकन माग्ने बाटो पनि दिनुपर्छ।
क्यानले यस पटक खेलाडी वर्गीकरण निर्धारण समितिको सिफारिस र बोर्डको निर्णयका आधारमा सूची तय गरेको बताएको छ। उक्त समितिमा प्रवक्ता छुम्बी लामालगायतका पदाधिकारी संलग्न थिए। समिति बनाउनु सकारात्मक कदम हो, तर समितिको नाम सार्वजनिक हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। समितिले कुन तथ्याङ्क हेर्यो, कुन आधारमा सिफारिस गर्यो र बोर्डले त्यसलाई कसरी अनुमोदन गर्यो भन्ने जानकारी पनि क्रमशः सार्वजनिक हुनुपर्छ।
सुधारका लागि धेरैजसो अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेट बोर्डले अपनाउने अभ्यास हेर्न सकिन्छ। बोर्ड अफ कन्ट्रोल फर क्रिकेट इन इन्डिया (बीसीसीआई) ले केन्द्रीय सम्झौताको मापदण्ड प्रत्येक वर्ष अद्यावधिक गर्दै सार्वजनिक गर्छ, क्रिकेट अस्ट्रेलियाले राष्ट्रिय चयनकर्ताको स्वतन्त्र सिफारिसलाई प्राथमिकता दिन्छ र इङ्ल्यान्ड एण्ड वेल्स क्रिकेट बोर्डले एकल मापदण्डभन्दा बहुस्तरीय मूल्याङ्कन अपनाउँछ।
नेपालले अरू देशको प्रणाली जस्ताको तस्तै नक्कल गर्नुपर्दैन। नेपाली क्रिकेटको आर्थिक क्षमता, खेलाडीको सङ्ख्या, घरेलु संरचना र अन्तर्राष्ट्रिय खेलको अवस्थाअनुसार आफ्नै ढाँचा बनाउन सकिन्छ। तर केही आधारभूत कुरा भने समान रहन सक्छन्:
- मूल्याङ्कनका मापदण्ड पहिले नै सार्वजनिक गर्ने।
- प्रत्येक श्रेणीका लागि प्रदर्शन, फिटनेस र भूमिकाको न्यूनतम अपेक्षा तोक्ने।
- घरेलु र अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनको सम्बन्ध स्पष्ट पार्ने।
- खेलाडीलाई आफ्नो मूल्याङ्कनबारे जानकारी दिने।
- चोट, विश्राम वा व्यक्तिगत कारणले मैदानबाहिर रहेका खेलाडीका लागि छुट्टै प्रावधान राख्ने।
- सूची सार्वजनिक भएपछि पुनरावलोकन वा अपिलको सीमित प्रक्रिया उपलब्ध गराउने।
- विकास श्रेणीका खेलाडीका लागि समयबद्ध प्रगति योजना बनाउने।
यसको अर्थ ग्रेडिङलाई ‘कसले कसलाई राख्यो’ भन्ने आरोपभन्दा माथि उठाएर ‘कुन नियमले कसरी राख्यो’ भन्ने विश्वसनीय प्रक्रियामा लैजानुपर्छ। नियम स्पष्ट भयो भने हरेक निर्णय सबैलाई मनपर्छ भन्ने होइन, तर निर्णयमाथिको बहस तथ्यमा केन्द्रित हुन्छ।
केन्द्रीय सम्झौतामा खेलाडीको संख्या र भविष्य
सन् २०२६ को केन्द्रीय सम्झौतामा कुल ६३ जना खेलाडी छन्—३८ पुरुष र २५ महिला। अघिल्लो वर्षका १० जना खेलाडी यस वर्षको सम्झौताबाट बाहिरिएका छन्। उपलब्ध विवरणले यही कुरा पुष्टि गर्छ; यसलाई अघिल्लो वर्षको कुल सङ्ख्या १० जनाले घटेको निष्कर्षका रूपमा भने बुझ्न मिल्दैन।
सम्झौताबाट बाहिरिनुका सम्भावित कारणमा फिटनेस परीक्षणमा अनुत्तीर्ण हुनु, प्रदर्शनमा कमी आउनु, टोलीको आवश्यकतामा परिवर्तन हुनु वा नयाँ खेलाडीका लागि ठाउँ बनाउनु पर्नु पर्छन्। तर कुनै खेलाडी किन बाहिरियो भन्ने व्यक्तिगत निर्णय सार्वजनिक रूपमा अनुमान गरेर भन्नु उचित हुँदैन। क्यानले प्रत्येक खेलाडीलाई निर्णयको आधार जानकारी गराउने व्यवस्था गरे मात्र प्रक्रिया न्यायपूर्ण देखिन्छ।
केन्द्रीय सम्झौतामा हुनु खेलाडीका लागि आर्थिक सुरक्षा हो, तर यो स्थायी नियुक्ति होइन। प्रदर्शन, फिटनेस र टोलीको आवश्यकताअनुसार श्रेणी परिवर्तन हुन सक्छ। त्यसैले सम्झौता प्रणालीले दण्ड र पुरस्कार दुवैको काम गर्छ। राम्रो खेलाडी माथि जान्छ, लगातार कमजोर प्रदर्शन गर्ने खेलाडी तल झर्न सक्छ, र नयाँ खेलाडीका लागि ढोका खुल्छ।
तर तल झर्ने प्रक्रिया पनि न्यायपूर्ण हुनुपर्छ। चोटका कारण केही समय खेल्न नसकेको खेलाडी र लगातार कमजोर प्रदर्शन गरेको खेलाडीलाई एउटै तरिकाले मूल्याङ्कन गर्नु ठीक हुँदैन। त्यस्तै, राष्ट्रिय टोलीमा अवसर नपाएको खेलाडीलाई अवसर नै नदिई उसको अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शन कमजोर भयो भन्नु पनि उचित हुँदैन। खेलाडीको उपलब्ध अवसर र त्यसबाट आएको प्रदर्शनलाई सँगसँगै हेर्नुपर्छ।
भविष्यमा केन्द्रीय सम्झौतालाई तीन तहमा बलियो बनाउन सकिन्छ। पहिलो, मूल्याङ्कनको आधार र अङ्क प्रणाली सार्वजनिक हुनुपर्छ। दोस्रो, खेलाडीको श्रेणी पुनरावलोकन गर्ने समय र प्रक्रिया निश्चित हुनुपर्छ। तेस्रो, सम्झौतामा रहेका खेलाडीलाई तलबबाहेक करिअर विकास, स्वास्थ्य र वित्तीय व्यवस्थापनसम्बन्धी सहयोग पनि दिनुपर्छ।
युवा खेलाडीका लागि विकास श्रेणी विशेष महत्त्वको हुन सक्छ। तर विकास श्रेणीमा राखेर छोड्नु र विकासका लागि लगानी गर्नु फरक कुरा हुन्। नियमित प्रशिक्षण, अनुभवी खेलाडीसँग अभ्यास, उच्चस्तरीय प्रतियोगितामा अवसर र प्राविधिक प्रतिवेदन उपलब्ध भए मात्र यो श्रेणी अर्थपूर्ण हुन्छ। नत्र यो केवल कम पारिश्रमिकको अर्को नाम बन्न सक्छ।
महिला क्रिकेटको हकमा पनि सम्झौताको सङ्ख्याभन्दा संरचनाको निरन्तरता महत्त्वपूर्ण हुन्छ। २५ जना खेलाडीलाई सम्झौतामा राखेपछि उनीहरूका लागि वर्षभरि पर्याप्त खेल, प्रशिक्षण र पुनरागमनको अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ। महिला टोलीको प्रदर्शन सुधारलाई तलब वृद्धिमा मात्र सीमित राख्नु हुँदैन; त्यसलाई घरेलु प्रतियोगिता र दीर्घकालीन खेलाडी विकाससँग जोड्नुपर्छ।
ग्रेडिङको अन्तिम उद्देश्य खेलाडीलाई तहमा बाँड्नु मात्र होइन। यसले राम्रो प्रदर्शनलाई पुरस्कृत गर्नुपर्छ, नयाँ प्रतिभालाई माथि आउने बाटो देखाउनुपर्छ र राष्ट्रिय टोलीलाई प्रतिस्पर्धी बनाउनुपर्छ। खेलाडीले आफ्नो श्रेणी बुझ्न, त्यसलाई सुधार्ने उपाय थाहा पाउन र निर्णयमा विश्वास गर्न पाउने अवस्था बनेपछि मात्र केन्द्रीय सम्झौता प्रभावकारी हुन्छ।
सन् २०२६ को नयाँ संरचनाले ए प्लस श्रेणी थपेर केही सुधारको संकेत दिएको छ। महिला खेलाडीको तलब वृद्धि पनि सकारात्मक कदम हो। अब बाँकी काम रकम र श्रेणीभन्दा ठूलो छ—निर्णयको आधार सार्वजनिक गर्ने, खेलाडीलाई जवाफ दिने र विकास श्रेणीलाई वास्तविक अवसरमा बदल्ने।
नेपाली क्रिकेटमा प्रतिभाको कमी छैन। कमी देखिएको ठाउँ प्रक्रियाको स्पष्टता हो। ग्रेडिङ स्पष्ट, मापनयोग्य र पुनरावलोकनयोग्य भयो भने एक लाख बीस हजार र पैँतीस हजारबीचको फरक केवल विवादको विषय रहनेछैन; त्यो खेलाडीले मैदानमा गरेको काम र उसले पाउने जिम्मेवारीसँग जोडिएको विश्वसनीय मूल्याङ्कन बन्नेछ।
थप पढ्नुहोस्: नेपाल प्रिमियर लिग: नेपाली क्रिकेटको विकास र नेपाल प्रिमियर लिग अक्सन: खेलाडी वर्गीकरण.