नेपाल क्रिकेट संघले २०२५ मार्च २८ मा अस्ट्रेलियाका पूर्व क्रिकेटर स्टुअर्ट ललाई नेपाली पुरुष क्रिकेट टोलीको मुख्य प्रशिक्षकमा नियुक्त गर्यो। सम्झौता दुई वर्षको छ। त्यसअघि भारतीय प्रशिक्षक मोन्टी देसाईले फेब्रुअरी २०२३ देखि फेब्रुअरी २०२५ सम्म टोली सम्हालेका थिए। महिला टोलीका लागि पनि क्यानले पहिलोपटक विदेशी मुख्य प्रशिक्षक नियुक्त गर्यो। भारतीय मूलका हर्षल जयन्त पाठकलाई २०२५ डिसेम्बरमा दुई वर्षका लागि जिम्मेवारी दिइयो।
यसले एउटा पुरानो बहसलाई फेरि सतहमा ल्याएको छ—नेपाली क्रिकेटको स्तर उकास्न विदेशी प्रशिक्षक अनिवार्य छन्, कि क्यानले आफ्नै प्रशिक्षक उत्पादन गर्ने नीतिगत क्षमता गुमाउँदै गएको छ?
उत्तर सजिलो छैन। तर एउटा कुरा स्पष्ट छ। विदेशी प्रशिक्षक नियुक्त गर्नु आफैंमा रणनीति होइन। त्यो रणनीतिको एउटा औजार मात्र हो। प्रशिक्षक फेरिए पनि खेलाडी उत्पादन, घरेलु प्रतियोगिताको संरचना, ब्याटिङको आधारभूत कमजोरी र संस्थागत जवाफदेहिता उस्तै रहे भने नतिजामा ठूलो परिवर्तन आउँदैन। प्रशिक्षक परिवर्तनलाई सुधारको पर्याय बनाउनु क्यानको सुविधाजनक व्याख्या हुन सक्छ। क्रिकेटको वास्तविकता त्यसभन्दा कठोर छ।
क्यानको रणनीति र विदेशी प्रशिक्षकको आगमन
स्टुअर्ट लको नियुक्ति सामान्य प्रक्रिया थिएन। नेपाली पुरुष टोलीको मुख्य प्रशिक्षकका लागि ७० जनाले आवेदन दिएका थिए। त्यसबाट छनोट भएर आएका प्रशिक्षकसँग अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटको अनुभव छ। उनी अस्ट्रेलियाका पूर्व क्रिकेटर हुन्। क्यानले उनलाई दुई वर्षको सम्झौता दिएको छ। २५ अप्रिल २०२५ मा उनी नेपाल आइपुगे।
दुई वर्षको सम्झौता आफैंमा पर्याप्त लामो अवधि होइन। अन्तर्राष्ट्रिय क्रिकेटमा प्रशिक्षकले टोलीको शैली, खेलाडीको मानसिकता, फिटनेस र रणनीतिक अनुशासन बुझ्न केही समय खर्च गर्नुपर्छ। नयाँ प्रशिक्षक आएपछि तत्कालै खेल जित्ने अपेक्षा गरिन्छ। तर टोलीको वास्तविक समस्या पहिचान गर्नै केही महिना लाग्न सक्छ। त्यसपछि समाधान लागू गर्न अर्को समय चाहिन्छ।
यही ठाउँमा क्यानको नीतिगत स्पष्टता देखिनुपर्छ। स्टुअर्ट ललाई किन नियुक्त गरिएको हो? उनको प्राथमिकता के हो?
- विदेशी भूमिमा नेपाली ब्याटिङको प्रदर्शन सुधार्ने?
- तीव्र बलिङको गुणस्तर बढाउने?
- खेलाडी छनोटमा नयाँ मापदण्ड लागू गर्ने?
- युवा खेलाडीलाई राष्ट्रिय टोलीमा पुर्याउने?
- सीमित ओभरको खेलका लागि छुट्टै रणनीति बनाउने?
- वा केवल अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव भएको नाम टोलीसँग जोड्ने?
यी प्रश्नको सार्वजनिक उत्तर नआएपछि नियुक्ति प्रक्रियामाथि पारदर्शिता कमजोर हुन्छ। क्यानले प्रशिक्षकको नाम घोषणा गर्छ। सम्झौताको अवधि बताउँछ। तर कार्यसम्पादनका सूचकांक सार्वजनिक गर्दैन। टोलीको ब्याटिङ औसत कति बढ्नुपर्ने हो? विदेशी मैदानमा जितको लक्ष्य कति हो? खेलाडी विकासको मापदण्ड के हो? यस्ता विषय कागजमा भए पनि सार्वजनिक बहसमा आउँदैनन्।
विदेशी प्रशिक्षक ल्याउनु समस्या होइन। प्रशिक्षक ल्याएर समस्या समाधान भएको घोषणा गर्नुचाहिँ समस्या हो।
मोन्टी देसाईको कार्यकालले पनि यही बहसलाई बलियो बनाउँछ। उनी फेब्रुअरी २०२३ मा मुख्य प्रशिक्षक बने। फेब्रुअरी २०२५ मा क्यानले उनको सम्झौता नवीकरण नगर्ने निर्णय गर्यो। प्रशिक्षक परिवर्तन भयो। तर नेपाली क्रिकेटको मूल संरचना परिवर्तन भएन। घरेलु क्रिकेटको प्रतिस्पर्धा, खेलाडीको प्राविधिक तयारी र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको नियमित एक्सपोजरमा अपेक्षित संस्थागत छलाङ देखिएन।
यसको अर्थ देसाई असफल थिए भन्ने होइन। त्यस्तै, स्टुअर्ट ल सफल हुनेछन् भन्ने ग्यारेन्टी पनि छैन। तर क्यानले प्रशिक्षकलाई उपलब्ध गराउने वातावरण र स्रोत कमजोर राखेर नतिजाको सम्पूर्ण जिम्मेवारी प्रशिक्षकमाथि सार्न मिल्दैन। यो जवाफदेहिताबाट उम्किने पुरानो शैली हो।
नेपाली क्रिकेटमा विदेशी प्रशिक्षकको इतिहास
सन् २०२० सम्म नेपाली टोलीलाई प्रशिक्षण दिइसकेका विदेशी प्रशिक्षकको संख्या १३ पुगेको थियो। त्यसपछि पनि विदेशी प्रशिक्षकको प्रयोग रोकिएको छैन। पुरुष टोलीमा विदेशी प्रशिक्षक निरन्तर आइरहेका छन्। महिला टोलीले २०२५ मा पहिलो विदेशी मुख्य प्रशिक्षक पायो।
यो तथ्यले दुईवटा सम्भावना देखाउँछ। पहिलो, क्यानले नेपाली क्रिकेटलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा लैजान विदेशी अनुभव आवश्यक ठानेको छ। दोस्रो, घरेलु प्रशिक्षक उत्पादन गर्ने प्रणाली पर्याप्त बलियो छैन।
विदेशी प्रशिक्षकसँग सामान्यतः अन्तर्राष्ट्रिय खेलको अनुभव, विभिन्न क्रिकेट संस्कृतिको ज्ञान र उच्चस्तरीय प्रशिक्षण पद्धति हुन्छ। उनीहरूले खेलाडीलाई स्थानीय सफलताको सीमाभन्दा बाहिर हेर्न बाध्य बनाउन सक्छन्। नेपाली खेलाडीले घरेलु प्रतियोगितामा प्रभाव जमाए पनि विदेशी मैदानमा फरक प्रकारको दबाब सामना गर्नुपर्छ। पिच, मौसम, बलको गति, विपक्षीको स्तर र खेलको लय सबै बदलिन्छ। यस्तो अवस्थामा बाहिरको अनुभव भएको प्रशिक्षक उपयोगी हुन सक्छ।
तर विदेशी प्रशिक्षकको पासपोर्टले प्रशिक्षणको गुणस्तर प्रमाणित गर्दैन। कुनै प्रशिक्षक अस्ट्रेलिया, भारत वा अन्य क्रिकेट राष्ट्रबाट आएको छ भन्दैमा उसले नेपालको संरचनागत समस्या बुझिसकेको हुँदैन। विदेशी प्रशिक्षकले स्थानीय खेलाडीको सामाजिक पृष्ठभूमि, घरेलु क्रिकेटको वास्तविक प्रतिस्पर्धा, खेलाडीको मानसिक दबाब र क्यानको प्रशासनिक कार्यशैली बुझ्न समय लिन्छ।
नेपाली क्रिकेटमा समस्या प्रायः मैदानमा मात्र देखिँदैन। खेलाडी छनोटको निरन्तरता, प्रतियोगिताको पात्रो, फिटनेस प्रणाली, उमेर समूहको तयारी र डेटा विश्लेषणमा पनि कमजोरी हुन्छ। प्रशिक्षकले यी सबै पक्षमा प्रभाव पार्न सक्छ। तर त्यसका लागि उसलाई अधिकार, समय र स्पष्ट जिम्मेवारी चाहिन्छ।
अनुभव बनाम स्थानीय बुझाइ
विदेशी र नेपाली प्रशिक्षकको तुलना गर्दा बहस प्रायः भावनात्मक हुन्छ। विदेशी प्रशिक्षकलाई आधुनिक र नेपाली प्रशिक्षकलाई सीमित ठान्ने प्रवृत्ति देखिन्छ। अर्कोतर्फ, नेपाली प्रशिक्षकलाई स्थानीय खेलाडी र वातावरण बुझ्ने भएकाले स्वाभाविक रूपमा सक्षम मानिन्छ। दुवै निष्कर्ष अधुरा छन्।
| पक्ष | विदेशी प्रशिक्षक | नेपाली प्रशिक्षक |
|---|---|---|
| अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव | विभिन्न देश र उच्चस्तरीय प्रतियोगिताको अनुभव हुन सक्छ | अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव सीमित हुन सक्छ, तर अपवाद पनि छन् |
| स्थानीय बुझाइ | खेलाडी, भाषा र घरेलु संरचना बुझ्न समय लाग्छ | स्थानीय वातावरण र खेलाडीको पृष्ठभूमि नजिकबाट बुझेका हुन्छन् |
| प्रशिक्षण पद्धति | नयाँ प्रविधि, डेटा र अन्तर्राष्ट्रिय अभ्यास ल्याउन सक्छन् | उपलब्ध स्रोतअनुसार व्यावहारिक समाधान दिन सक्छन् |
| संस्थागत प्रभाव | बाह्य व्यक्तिका रूपमा प्रशासनिक दबाबबाट केही हदसम्म टाढा रहन सक्छन् | घरेलु शक्ति सम्बन्ध र संस्थागत सीमाले प्रभावित हुन सक्छन् |
| दीर्घकालीन योगदान | योजना हस्तान्तरण नगरे प्रभाव प्रशिक्षकसँगै समाप्त हुन सक्छ | स्थानीय प्रशिक्षक उत्पादनमा योगदान गर्ने सम्भावना बढी |
| लागत र निरन्तरता | पारिश्रमिक तथा सम्झौता व्यवस्थापन चुनौतीपूर्ण हुन सक्छ | तुलनात्मक रूपमा स्थिर र दीर्घकालीन संरचना बनाउन सजिलो |
तालिकाले एउटा असहज तथ्य देखाउँछ। विदेशी प्रशिक्षकले तत्कालीन विशेषज्ञता दिन सक्छन्। नेपाली प्रशिक्षकले दीर्घकालीन संस्थागत स्मृति बनाउन सक्छन्। तर नेपालमा यी दुई भूमिकालाई प्रतिस्पर्धी बनाइएको छ। सहकार्यमा आधारित संरचना बनाइएको छैन।
क्यानले विदेशी प्रशिक्षकलाई मुख्य पदमा राखेर नेपाली प्रशिक्षकलाई सहायकको भूमिकामा सीमित गर्यो भने त्यसले ज्ञान हस्तान्तरणको स्पष्ट योजना माग्छ। कुन नेपाली प्रशिक्षकले विदेशी प्रशिक्षकसँग काम गरेर जिम्मेवारी सिक्दै छ? प्रशिक्षण योजनाको कति हिस्सा नेपाली प्रशिक्षकले सञ्चालन गर्ने हो? प्रशिक्षक परिवर्तन हुँदा प्रणाली जोगाउने व्यक्ति को हो?
यी प्रश्नको उत्तरबिना विदेशी प्रशिक्षकको नियुक्ति अस्थायी आयात जस्तो देखिन्छ। प्रशिक्षक आयो, केही समय काम गर्यो, सम्झौता सकियो र अर्को प्रशिक्षक खोजियो। खेलाडीले फेरि नयाँ शैली सिक्नुपर्यो। क्यानले फेरि नयाँ लक्ष्य घोषणा गर्यो। यस्तो चक्रमा संस्थागत सिकाइ निर्माण हुँदैन।
हर्षल पाठक र महिला टोलीको नयाँ चरण
हर्षल जयन्त पाठकलाई २०२५ डिसेम्बरमा नेपाली महिला क्रिकेट टोलीको पहिलो विदेशी मुख्य प्रशिक्षक नियुक्त गरियो। यो निर्णयलाई पुरुष टोलीमा अपनाइएको नीतिको विस्तारका रूपमा हेर्न सकिन्छ। तर महिला क्रिकेटको आवश्यकता र पुरुष क्रिकेटको आवश्यकता समान छैन।
महिला टोलीका लागि विदेशी प्रशिक्षक ल्याउनुको अर्थ केवल नयाँ प्रशिक्षण प्रविधि भित्र्याउनु होइन। महिला क्रिकेटको घरेलु संरचना अझै सीमित छ। खेलाडीको संख्या, प्रतियोगिताको नियमितता, प्रशिक्षण सुविधा र अन्तर्राष्ट्रिय खेलको अवसर पुरुष टोलीभन्दा कमजोर छन्। त्यसैले मुख्य प्रशिक्षकले मैदानमा उपलब्ध खेलाडीको स्तर मात्र होइन, सम्पूर्ण विकास प्रणालीसँग काम गर्नुपर्ने हुन्छ।
दुई वर्षको सम्झौतामा पाठकले के परिवर्तन गर्न सक्छन् भन्ने कुरा क्यानले स्पष्ट पार्नुपर्छ। महिला टोलीलाई नियमित अन्तर्राष्ट्रिय खेल चाहिन्छ। उमेर समूहको पाइपलाइन चाहिन्छ। खेलाडीको फिटनेस र चोट व्यवस्थापनको व्यवस्था चाहिन्छ। केवल राष्ट्रिय टोलीको प्रशिक्षण शिविरमा केही हप्ता काम गरेर महिला क्रिकेटको स्तर परिवर्तन हुँदैन।
महिला क्रिकेटमा विदेशी प्रशिक्षक नियुक्त भएपछि क्यानले सार्वजनिक गर्नुपर्ने केही आधारभूत विषय छन्:
- महिला राष्ट्रिय टोलीको दुई वर्षे खेल तालिका।
- उमेर समूहका खेलाडी विकास गर्ने योजना।
- घरेलु प्रतियोगिताको न्यूनतम संख्या र ढाँचा।
- फिटनेस, पोषण र चोट व्यवस्थापनको संरचना।
- प्रशिक्षक र खेलाडीबीच ज्ञान हस्तान्तरणको योजना।
- प्रदर्शन मापन गर्ने पारदर्शी सूचकांक।
यी विषय सार्वजनिक नगरी विदेशी प्रशिक्षकलाई सुधारको प्रतीक बनाउनु प्रचारमा उपयोगी होला। क्रिकेट विकासमा होइन।
नेपालले महिला क्रिकेटमा विदेशी प्रशिक्षक नियुक्त गरेको छ। तर विदेशी प्रशिक्षकलाई जिम्मेवारी दिएर महिला क्रिकेटको प्रशासनिक जिम्मेवारीबाट क्यान मुक्त हुँदैन। खेलाडीलाई वर्षमा कति खेल दिने भन्ने निर्णय प्रशिक्षकले गर्दैन। मैदान, प्रतियोगिता र बजेटको व्यवस्था पनि प्रशिक्षकले गर्दैन। क्यानले मुख्य काम प्रशिक्षकलाई सुम्पिएको जस्तो देखाएर आफ्नै संरचनागत कमजोरी लुकाउन मिल्दैन।
एनपीएलमा विदेशी प्रशिक्षकको बढ्दो आकर्षण
विदेशी प्रशिक्षकको माग राष्ट्रिय टोलीमा मात्र सीमित छैन। नेपाल प्रिमियर लिगमा पनि विदेशी प्रशिक्षकको आकर्षण बढेको छ। एनपीएलका आठ टोलीमध्ये पाँच टोलीले विदेशी प्रशिक्षक अनुबन्ध गरेका छन्। तीन टोलीमा नेपाली प्रशिक्षक छन्।
काठमाडौँ गुर्खाजले पूर्व राष्ट्रिय प्रशिक्षक मोन्टी देसाईलाई मुख्य प्रशिक्षक नियुक्त गरेको छ। यो उदाहरणले बहसलाई थप रोचक बनाउँछ। राष्ट्रिय टोलीमा काम गरिसकेका विदेशी प्रशिक्षक घरेलु फ्रेन्चाइज लिगमा फेरि फर्किएका छन्। यसको अर्थ विदेशी प्रशिक्षकसँगको सम्बन्ध राष्ट्रिय टोलीको सम्झौतामा मात्र सीमित छैन। उनीहरू नेपाली क्रिकेटको व्यावसायिक बजारमा पनि स्थापित हुँदै छन्।
फ्रेन्चाइज क्रिकेटमा विदेशी प्रशिक्षकको उपयोगिता केही फरक हुन्छ। टोलीसँग सीमित समय हुन्छ। खेलाडी विभिन्न ठाउँबाट जम्मा हुन्छन्। तत्कालै भूमिका निर्धारण गर्नुपर्छ। विपक्षीको विश्लेषण, खेलाडीको उपयोग र खेलको परिस्थितिअनुसार निर्णय गर्नुपर्छ। विदेशी लिगको अनुभव भएका प्रशिक्षकले यस्तो वातावरणमा लाभ दिन सक्छन्।
तर एनपीएलको व्यावसायिक आवश्यकता र राष्ट्रिय टोलीको दीर्घकालीन आवश्यकता एउटै होइन। फ्रेन्चाइज टोलीको लक्ष्य प्रतियोगिता जित्नु हो। राष्ट्रिय टोलीको लक्ष्य खेलाडी विकास, निरन्तर प्रदर्शन र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रतिस्पर्धी बन्नु हो। एनपीएलमा सफल भएको प्रशिक्षण शैली राष्ट्रिय टोलीमा पनि जस्ताको तस्तै सफल हुन्छ भन्ने छैन।
विदेशी प्रशिक्षकको संख्या पाँच पुग्नुले नेपाली प्रशिक्षकको क्षमतामाथि प्रश्न उठाउनेभन्दा पनि घरेलु प्रशिक्षक बजारको अवस्था देखाउँछ। यदि आठमध्ये तीन टोलीले नेपाली प्रशिक्षक रोजेका छन् भने स्थानीय प्रशिक्षक पूर्ण रूपमा अनुपस्थित छैनन्। तर उनीहरूलाई उच्चस्तरीय प्रशिक्षण, अन्तर्राष्ट्रिय एक्सपोजर र व्यावसायिक व्यवस्थापनको अवसर पर्याप्त छ कि छैन भन्ने प्रश्न बाँकी छ।
फ्रेन्चाइज लिगले नेपाली प्रशिक्षकलाई प्रयोगशाला दिन सक्छ। उनीहरूले विदेशी प्रशिक्षकसँगै काम गर्न सक्छन्। अन्तर्राष्ट्रिय खेलाडी, विश्लेषक र फिटनेस विज्ञसँग सहकार्य गर्न सक्छन्। तर त्यसका लागि टोलीहरूले नेपाली प्रशिक्षकलाई केवल स्थानीय सम्पर्कको भूमिकामा होइन, निर्णय प्रक्रियाको हिस्साका रूपमा राख्नुपर्छ।
नत्र एनपीएल पनि विदेशी नामको प्रदर्शन बन्नेछ। पोस्टरमा विदेशी प्रशिक्षक। प्रेस विज्ञप्तिमा अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव। तर स्थानीय प्रशिक्षकको विकासमा शून्य लगानी। यस्तो मोडलले लिगलाई केही समय आकर्षक बनाउला। राष्ट्रिय संरचना बलियो बनाउँदैन।
ब्याटिङको समस्या प्रशिक्षकभन्दा ठूलो छ
नेपाली टोलीले विदेशी भूमिमा खेल्दा ब्याटिङमा संघर्ष गर्दै आएको छ। २०२६ जुलाईमा नेदरल्यान्ड्समा भएको आईसीसी क्रिकेट विश्वकप लिग २ मा नेपाल लगातार तीन खेलमा पराजित भयो। यो नतिजालाई एक प्रशिक्षकको कार्यकालसँग मात्र जोडेर बुझ्नु गलत हुन्छ। तर यसले नेपाली क्रिकेटको स्थायी कमजोरी फेरि देखायो।
विदेशी मैदानमा नेपाली ब्याटिङ किन दबाबमा पर्छ?
पहिलो, घरेलु क्रिकेटमा उच्च गतिका बलरको सामना गर्ने अवसर सीमित छ। दोस्रो, लामो इनिङ खेल्ने अनुशासन कमजोर देखिन्छ। तेस्रो, खेलाडीले परिस्थिति पढेर स्ट्राइक रोटेट गर्नेभन्दा जोखिमपूर्ण प्रहारमा निर्भर हुने अवस्था आउँछ। चौथो, नियमित प्रथम श्रेणी संरचना कमजोर भएकाले ब्याटिङको धैर्य र प्रविधि विकास गर्ने अवसर कम हुन्छ।
प्रशिक्षकले यी कमजोरी पहिचान गर्न सक्छ। नेटमा सुधारका अभ्यास गराउन सक्छ। भिडियो विश्लेषण गर्न सक्छ। खेलाडीको भूमिकालाई स्पष्ट बनाउन सक्छ। तर अभ्यासका केही सत्रले घरेलु क्रिकेटको अभाव पूर्ति गर्दैन।
नेपाललाई विदेशी मैदानका लागि तयार पार्न निम्न पक्षमा निरन्तर काम चाहिन्छ:
1. उच्चस्तरीय अभ्यास खेल
कमजोर विपक्षीविरुद्ध मात्र होइन, तीव्र बलिङ र व्यवस्थित स्पिन आक्रमण भएका टोलीविरुद्ध नियमित अभ्यास खेल आवश्यक हुन्छ। अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताअघि छोटो शिविरले मात्र यसको विकल्प दिँदैन।
2. डेटामा आधारित ब्याटिङ विश्लेषण
कुन खेलाडीले नयाँ बलमा कति रन बनाउँछ? स्पिनविरुद्ध स्ट्राइक रेट कस्तो छ? दबाबको अवस्थामा विकेट गुमाउने प्रवृत्ति कति छ? यस्ता तथ्यमा आधारित विश्लेषणले प्रशिक्षणलाई सामान्य भाषणबाट अलग गर्छ।
3. भूमिकाको स्पष्टता
ओपनर, एंकर, फिनिसर र पावर हिटरको भूमिका कागजमा मात्र होइन, अभ्यास र छनोटमा पनि स्पष्ट हुनुपर्छ। हरेक खेलमा ब्याटिङ क्रम परिवर्तन गर्नु प्रयोग होइन, कहिलेकाहीँ नीतिगत विचलन हो।
4. घरेलु प्रतियोगिताको स्तर
राष्ट्रिय टोलीका खेलाडीले वर्षभरि प्रतिस्पर्धात्मक क्रिकेट खेल्दैनन् भने अन्तर्राष्ट्रिय प्रदर्शनमा निरन्तरता खोज्नु अव्यावहारिक हुन्छ। राष्ट्रिय टोलीको कमजोरीको उपचार राष्ट्रिय टोलीको शिविरमा मात्र सम्भव हुँदैन।
5. मानसिक तयारी
विदेशी मैदानमा दबाब बढ्छ। विकेट, दर्शक र विपक्षीको शैली फरक हुन्छ। खेलाडीलाई परिस्थितिजन्य निर्णय गर्न तयार पार्ने काम प्रशिक्षकको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी हो। तर यसको नतिजा मापन गर्ने प्रणाली पनि चाहिन्छ।
स्टुअर्ट ल वा अन्य कुनै विदेशी प्रशिक्षकले यी विषयमा काम गर्न सक्छन्। तर त्यसका लागि क्यानले उनलाई केवल टोलीको अभ्यास सञ्चालन गर्ने जिम्मेवारीमा सीमित गर्नु हुँदैन। उनलाई घरेलु क्रिकेटको संरचना, खेलाडी छनोट र विकास कार्यक्रमसँग जोड्नुपर्छ।
प्रशिक्षकले राष्ट्रिय टोली सम्हाल्ने। क्यानले बाँकी संरचना जस्ताको तस्तै राख्ने। अनि हार आएपछि प्रशिक्षक परिवर्तन गर्ने। नेपाली क्रिकेटमा सुधारको यो मोडल धेरैपटक दोहोरिएको छ। परिणाम पनि धेरैपटक उस्तै आएको छ।
नेपाली प्रशिक्षकलाई किन पछाडि राखिन्छ?
सन् २०२६ अप्रिलमा कलाम अली र वसन्त शाही ठकुरीलाई नेपाली पुरुष टोलीको सहायक प्रशिक्षकमा नियुक्त गरिएको थियो। यो निर्णयले क्यानले नेपाली प्रशिक्षकलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गरेको दाबीलाई अस्वीकार गर्छ। घरेलु लिगहरूमा पनि तीन नेपाली प्रशिक्षक सक्रिय छन्।
तर सहायक प्रशिक्षकको नियुक्ति मात्र पर्याप्त छैन। नेपाली प्रशिक्षकको भूमिका वास्तविक हो कि औपचारिक? उनीहरूले प्रशिक्षण योजना बनाउन पाउँछन्? खेलाडी छनोटबारे राय दिन्छन्? खेलको रणनीतिमा उनीहरूको प्रभाव हुन्छ? वा विदेशी मुख्य प्रशिक्षकको निर्णय कार्यान्वयन गर्ने जिम्मेवारी मात्र हो?
ज्ञान हस्तान्तरणको योजना नभए सहायक पद करियर विकासको माध्यम बन्न सक्दैन। क्यानले नेपाली प्रशिक्षकका लागि स्पष्ट मार्ग बनाउनुपर्छ। उदाहरणका लागि, विदेशी मुख्य प्रशिक्षकसँग काम गर्ने सहायकले दुई वर्षपछि कुन जिम्मेवारी सम्हाल्ने? उसलाई कुन प्रमाणपत्र, कुन अन्तर्राष्ट्रिय एक्सपोजर र कुन नेतृत्व अवसर उपलब्ध गराइने? यो स्पष्ट हुनुपर्छ।
नेपालमा खेलाडी उत्पादनभन्दा प्रशिक्षक उत्पादनको बहस कम हुन्छ। खेलाडीको प्रदर्शनमा असफलता आए प्रशिक्षक परिवर्तन हुन्छ। तर नयाँ प्रशिक्षक आउँदा पनि उसको सहायक टोली, विश्लेषण प्रणाली र प्रशिक्षण संरचना फेरिन्छ। संस्थागत निरन्तरता हराउँछ।
नेपाली प्रशिक्षकको कमजोरी भए त्यसलाई तथ्यमा आधारित रूपमा पहिचान गर्नुपर्छ। प्रशिक्षण शिक्षा, अन्तर्राष्ट्रिय भ्रमण, उच्चस्तरीय क्लबमा काम गर्ने अवसर र प्राविधिक सहयोग दिनुपर्छ। विदेशी प्रशिक्षक ल्याएर नेपाली प्रशिक्षकलाई वर्षौंसम्म सिक्ने अवसरबाट वञ्चित गर्ने अनि पछि स्थानीय प्रशिक्षक सक्षम छैनन् भन्नु आफैंमा नीतिगत विचलन हो।
सहकार्यको मोडल कस्तो हुन सक्छ?
क्यानले विदेशी प्रशिक्षकलाई मुख्य र नेपाली प्रशिक्षकलाई सहायक भनेर मात्र संरचना बनाउनुभन्दा जिम्मेवारी बाँडफाँट गर्न सक्छ। मुख्य प्रशिक्षकले अन्तर्राष्ट्रिय रणनीति र प्रदर्शन मापदण्ड सम्हाल्ने। नेपाली प्रशिक्षकले घरेलु प्रतियोगिता, खेलाडीको पृष्ठभूमि, भाषा र स्थानीय प्रशिक्षण प्रक्रियासँग सम्बन्धित काम नेतृत्व गर्ने।
यसका लागि केही संस्थागत व्यवस्था आवश्यक छन्:
- विदेशी प्रशिक्षकको सम्झौतामा ज्ञान हस्तान्तरण अनिवार्य बनाउने।
- प्रत्येक राष्ट्रिय शिविरमा नेपाली प्रशिक्षकको नेतृत्वमा निश्चित प्रशिक्षण सत्र सञ्चालन गर्ने।
- खेलाडी विकासको लिखित प्रतिवेदन तयार गर्ने।
- प्रशिक्षकको मूल्याङ्कन जित–हारमा मात्र सीमित नगर्ने।
- एनपीएल र राष्ट्रिय टोलीबीच प्रशिक्षक विकास कार्यक्रम बनाउने।
- महिला क्रिकेटका लागि छुट्टै प्रशिक्षक उत्पादन र प्रतियोगिता संरचना बनाउने।
यस्तो सहकार्यले विदेशी प्रशिक्षकलाई पनि प्रभावकारी बनाउँछ। किनकि स्थानीय सहायक टोलीबिना बाहिरबाट आएको प्रशिक्षकले नेपाली क्रिकेटको जटिलता बुझ्न समय बढी लगाउँछ। स्थानीय प्रशिक्षकलाई अधिकार दिइयो भने विदेशी अनुभव नेपाली संरचनामा रूपान्तरण हुन सक्छ।
प्रशिक्षकको मूल्याङ्कन कसरी गर्ने?
क्यानले प्रशिक्षक नियुक्त गर्दा मुख्यतः नाम, अनुभव र सम्झौताको अवधि सार्वजनिक गर्छ। तर कार्यसम्पादनको मूल्याङ्कन अस्पष्ट रहन्छ। यही अस्पष्टता विदेशी प्रशिक्षकको बहसमा सबैभन्दा ठूलो कमजोरी हो।
प्रशिक्षक सफल भयो कि भएन भन्ने प्रश्नको उत्तर केवल खेल जितेर दिइँदैन। टोलीको खेल शैलीमा सुधार भयो कि भएन? खेलाडीको भूमिका स्पष्ट भयो कि भएन? युवा खेलाडीले अवसर पाए कि पाएनन्? विदेशी मैदानमा प्रदर्शन सुधारियो कि भएन? घरेलु प्रशिक्षक तयार भए कि भएनन्? यी सबै मापदण्ड आवश्यक छन्।
स्टुअर्ट लको दुई वर्षे सम्झौता सकिँदा क्यानले निम्न प्रश्नको जवाफ दिन सक्नुपर्छ:
- टोलीको विदेशी मैदानको प्रदर्शनमा के परिवर्तन आयो?
- ब्याटिङको औसत र साझेदारीमा कस्तो सुधार भयो?
- पावरप्ले र डेथ ओभरको रणनीति कति प्रभावकारी भयो?
- बलिङमा नयाँ खेलाडी र विकल्प कति विकास भए?
- महिला टोलीमा हर्षल पाठकको कार्यकालले कस्तो संरचनागत परिणाम दियो?
- नेपाली सहायक प्रशिक्षकले कति जिम्मेवारी पाए?
- खेलाडी छनोटको प्रक्रिया कति पारदर्शी भयो?
- प्रशिक्षण योजनाको अभिलेख र डेटा क्यानले सुरक्षित राख्यो कि प्रशिक्षकसँगै हरायो?
यी प्रश्नको उत्तर सार्वजनिक गर्न क्यान तयार छैन भने सम्झौता र नियुक्ति प्रक्रियामाथि विश्वास कमजोर हुन्छ। सार्वजनिक संस्थाले विदेशी विशेषज्ञ नियुक्त गर्न सक्छ। तर त्यसको औचित्य पनि सार्वजनिक गर्नुपर्छ। पारदर्शिता कुनै अतिरिक्त सुविधा होइन। यो खेल प्रशासनको न्यूनतम आवश्यकता हो।
जितको श्रेय प्रशिक्षकलाई र हारको दोष खेलाडीलाई दिने शैली अब पर्याप्त छैन। दुवैको पछाडि रहेको संरचनाको पनि हिसाब चाहिन्छ।
विदेशी प्रशिक्षकले तत्काल केही सुधार ल्याउन सक्छन्। खेलाडीमा अनुशासन बढाउन सक्छन्। प्रशिक्षणको तीव्रता र तयारीको स्तर उकास्न सक्छन्। तर उनीहरूले क्यानको कमजोर प्रशासनिक संरचना बदल्ने ग्यारेन्टी गरेका हुँदैनन्। त्यो काम क्यानकै हो।
आवश्यकता कि विकल्प?
नेपाली क्रिकेटका लागि विदेशी प्रशिक्षक आवश्यकता पनि हुन सक्छन्। विशेषतः अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको अनुभव, आधुनिक प्रशिक्षण पद्धति र उच्च प्रतिस्पर्धाको दृष्टिकोण आवश्यक परेको अवस्थामा। नेपालमा अझै पनि विश्वस्तरीय प्रशिक्षक विकासको पर्याप्त संरचना बनेको छैन। त्यसैले बाह्य विशेषज्ञताबाट लाभ लिनु व्यावहारिक निर्णय हो।
तर विदेशी प्रशिक्षक स्थायी विकल्प होइनन्। उनीहरूलाई नेपाली प्रशिक्षक उत्पादनको पुलका रूपमा प्रयोग गर्नुपर्छ। पुलमै घर बनाएर बस्न मिल्दैन।
क्यानले विदेशी प्रशिक्षकलाई तीन भूमिकामा उपयोग गर्न सक्छ। पहिलो, राष्ट्रिय टोलीको तत्काल प्रदर्शन सुधार। दोस्रो, नेपाली प्रशिक्षकको क्षमता विकास। तेस्रो, राष्ट्रिय क्रिकेटको दीर्घकालीन प्रशिक्षण प्रणाली निर्माण। अहिले पहिलो भूमिकामा बढी जोड देखिन्छ। दोस्रो र तेस्रो भूमिकाको सार्वजनिक योजना देखिँदैन।
मोन्टी देसाईपछि स्टुअर्ट ल आए। महिला टोलीले हर्षल पाठक पायो। एनपीएलका पाँच टोलीले विदेशी प्रशिक्षक रोजे। यी नियुक्तिहरूलाई अलग–अलग घटना मान्दा चित्र अधुरो हुन्छ। समग्रमा हेर्दा नेपाली क्रिकेट विदेशी विशेषज्ञतामाथि बढ्दो निर्भरतातर्फ गइरहेको देखिन्छ।
निर्भरता आफैंमा अपराध होइन। तर निर्भरता व्यवस्थापन नगर्नु प्रशासनिक कमजोरी हो। क्यानले विदेशी प्रशिक्षकलाई पारदर्शी लक्ष्य, पर्याप्त अधिकार र नेपाली प्रशिक्षकसँग सहकार्यको बाध्यकारी संरचना दिनुपर्छ। अन्यथा हरेक नयाँ नियुक्ति केही समयको उत्साह र केही वर्षपछि अर्को खोजीमा परिणत हुनेछ।
नेपाली क्रिकेटलाई अहिले विदेशी प्रशिक्षक चाहिएको छ। तर त्योभन्दा बढी चाहिएको छ—स्थिर नीति, बलियो घरेलु संरचना, नियमित अन्तर्राष्ट्रिय खेल, तथ्यमा आधारित छनोट र संस्थागत जवाफदेहिता।
यदि दुई वर्षपछि पनि विदेशी मैदानमा ब्याटिङ उस्तै कमजोर रह्यो, नेपाली सहायक प्रशिक्षकको भूमिका उस्तै अस्पष्ट रह्यो र क्यानले फेरि नयाँ विदेशी नाम घोषणा गर्यो भने समस्या प्रशिक्षकमा थियो कि नियुक्ति गर्ने संस्थाको नीतिमा?
Related reading: नेपाली क्रिकेट खेलाडीको ग्रेडिङ कसरी निर्धारण and नेपाल प्रिमियर लिग: नेपाली क्रिकेटको विकास.