दुई अर्थतन्त्रको कथा: कीर्तिमानी बाह्य बफरले आन्तरिक गतिरोध छोप्न सक्दैन
३ खर्ब ८९ अर्ब पुगेको छ, जुन करिब २० महिनाको आयात धान्न पर्याप्त छ। तर यही चमकभित्रको आन्तरिक तस्वीर उति उज्यालो छैन: समग्र आर्थिक वृद्धि ३.८५ प्रतिशतमा सीमित छ, निजी क्षेत्रतर्फको कर्जा विस्तार ६.५ प्रतिशत मात्र छ, र कृषि क्षेत्रको कर्जा १.८ प्रतिशतले खुम्चिएको छ। अब प्रश्न पारदर्शिता र जवाफदेहिताको हो—विदेशी मुद्रा थुपार्ने नीतिबाट उत्पादनशील क्षेत्रमा लगानी प्रवाह गर्ने नीतिमा सरकार कहिले सर्छ?
निक्षेप बढ्यो, विश्वास बढेन
वाणिज्य बैंकहरूको निक्षेप गत वर्ष १३.९ प्रतिशतले बढेर रु. ८ खर्ब २७ अर्ब पुगेको छ। निक्षेपको यो उछलसँगै तरलताको अभाव होइन, विश्वासको अभाव स्पष्ट हुन्छ। व्यापारिक बैंकहरूको भारित औसत कर्जा ब्याजदर ६.५५ प्रतिशतमा झरेको छ—ऐतिहासिक रूपमा सस्तो ऋणको यो अवस्थामा पनि निजी क्षेत्रले कर्जा लिन हिच्किचाएको छ। यसको अर्थ सीधा छ: उद्यमीहरूले पैसा महँगो भएकाले होइन, उपभोक्ता बजारको भरपर्दो माग नदेखेकाले र नीतिगत वातावरण अनिश्चित भएकाले लगानी गर्न सकेका छैनन्। बैंकिङ प्रणालीमा पुँजी जम्मा भएर बस्नु र नयाँ कर्जा प्रवाह नहुनु—यो नीतिगत विचलनको लक्षण हो, र यसले केन्द्रीय बैंक तथा अर्थ मन्त्रालयलाई एउटा कडा प्रश्नमा पुर्याएको छ: सस्तो ऋणको यो अवस्थामा पनि कर्जा माग किन मरेको छ? उद्यमशीलताको आत्मविश्वास गाँजिएको छ भने त्यसको जरा कहाँ खोज्ने—ब्याजदरमा कि नीतिगत निश्चिततामा?
पुँजी उत्पादनतर्फ होइन, आयाततर्फ
कर्जा विस्तारको आँकडाले अझ गम्भीर तस्वीर देखाउँछ। रोजगारीको मेरुदण्ड मानिने कृषि क्षेत्रमा कर्जा १.८ प्रतिशतले खुम्चिएको छ, औद्योगिक कर्जा ५.२ प्रतिशतले मात्र बढेको छ। यसको विपरीत, आयात सहज बनाउने ट्रस्ट रसिद (Trust Receipt) कर्जा ३२.२ प्रतिशतले र पुँजीबजारमा आधारित मार्जिन कर्जा १८.३ प्रतिशतले उछ्लेको छ। यो संरचनागत विकृति हो: पुँजी उत्पादनतर्फ होइन, आयात र सट्टेबाजारतर्फ मोडिएको छ। NEPSE Trading को विश्लेषणअनुसार BoP को रु. १ खर्ब २ अर्बको बढीमार्जिन "निर्यात-प्रेरित वृद्धिको" विजय होइन, विप्रेषण निर्भरता र दबेको आन्तरिक मागको उप-उत्पादन हो। श्रमशक्ति विदेश पठाएर कमाइएको पुँजीलाई फेरि आयात र सट्टेबाजारमा फर्काउनु—अर्थतन्त्रको यो दुष्चक्र कति लामो चल्छ? वैदेशिक रोजगारीमा निर्भरता बढ्दा स्वदेशी उत्पादन भने सुक्दै जानु रणनीतिक हो कि संरचनागत विवशता?
अनुत्तरित प्रश्न
NEPSE Trading ले अन्तिममा एउटा तीखो प्रश्न छोडेको छ—यदि बैंकमा थुपारिएको निष्क्रिय पुँजीलाई सुरक्षित रूपमा घरेलु उत्पादन, कृषि र पूर्वाधारमा लगानी गर्ने वातावरण सरकारले बनाउन सकेन भने, "बलियो" अर्थतन्त्रका यी सूचकहरू जनताको वास्तविकताबाट टाढाका कागजी अंक मात्र हुनेछन्। र, ३.८५ प्रतिशतको वृद्धिदरमा जब विदेशी मुद्रा सञ्चिति रु. ३ खर्ब ८९ अर्ब पुग्छ, तब प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ—के मुलुकले वैदेशिक रोजगारीबाट आएको पसिनाको मूल्य वास्तवमै उत्पादनशील सम्पत्तिमा रूपान्तरण गर्ने रणनीति बनाउनेछ, कि अर्को आर्थिक वर्षमा पनि यही शीर्षक दोहोरिनेछ? नीतिगत निर्णयकर्ताले यो प्रश्नको जवाफ पहिले आफैंलाई दिनुपर्छ—औद्योगिक कर्जा पाँच प्रतिशतले बढ्दा र ट्रस्ट रसिद कर्जा ३२ प्रतिशतले उछ्लँदा "संरचनागत बाधा" भन्ने शब्दावलीले कुनै पनि उद्यमीलाई भ्रमित पार्न सक्दैन।
थप पढ्नुहोस्: From Crisis Management to Growth: Nepal’s र वैदेशिक ऋण र सहायता घट्दै गएकोमा.