दशरथ रंगशालाको पिच विवाद: मापदण्ड पूरा नहुनुको कारण

२१ नोभेम्बर २०२३ मा नेपालले दशरथ रंगशालामा यमनविरुद्ध फिफा विश्वकप छनोट खेल खेलेको थियो। त्यसपछि दशरथ रंगशालामा भएको यो नै नेपालको अन्तिम विश्वकप छनोट खेल बन्यो। फेब्रुअरी २०२४ मा एसियाली फुटबल महासंघ (AFC) ले रंगशालालाई अन्तर्राष्ट्रिय खेल आयोजना गर्न अयोग्य ठहर गरेपछि नेपालले आफ्नै मैदानमा होम म्याच खेल्ने सुविधा गुमायो। मार्च २०२४ मा बहराइनविरुद्धको, जुन २०२४ मा युएईविरुद्धको र मार्च २०२५ मा मलेसियाविरुद्धको छनोट खेल तटस्थ स्थानमा सारिए।

यो विवाद केवल घाँस हरियो छ कि छैन भन्ने प्रश्न होइन। अन्तर्राष्ट्रिय खेलका लागि पिचको सतह, पानी निकास, सिँचाइ, प्रकाश, खेलाडीको सुरक्षा र दर्शक व्यवस्थापन एउटै पूर्वाधार प्रणालीका भाग हुन्। यीमध्ये कुनै एउटा पक्ष कमजोर हुँदा त्यसको असर खेलको गुणस्तरमा मात्र पर्दैन, रंगशालाको मान्यता र देशको घरेलु मैदानमा खेल्ने अधिकारमै पर्छ।

दशरथ रंगशालाको समस्या यहीँ छ। मैदान प्रयोग भइरहेको छ, खेलहरू आयोजना भइरहेका छन्, तर अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलका लागि चाहिने स्थिर र परीक्षणयोग्य अवस्था कायम हुन सकेको छैन।

मापदण्ड किन पूरा भएनन्: प्राविधिक पक्षको विश्लेषण

अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलको पिच राम्रो देखिनु मात्र पर्याप्त हुँदैन। मैदानको सतह, घाँसको स्वास्थ्य, पानी निकास, प्रकाश, खेलाडी तथा दर्शक सुरक्षा र नियमित मर्मतको व्यवस्था सबैको परीक्षण हुन्छ। दशरथ रंगशालाको मूल्याङ्कनमा यिनै आधारभूत पक्षसँग सम्बन्धित कमजोरीहरू देखिएका हुन्।

सिँचाइ प्रणालीको समस्या

व्यावसायिक फुटबल मैदानमा घाँसलाई आवश्यक मात्रामा र समान रूपमा पानी पुर्‍याउन सक्ने सिँचाइ प्रणाली चाहिन्छ। पानी कतै धेरै र कतै कम पुग्यो भने मैदानको घाँस एकनास रहँदैन। केही भाग नरम, केही भाग सुक्खा र केही भाग अस्वाभाविक रूपमा चिप्लो हुन सक्छ।

दशरथ रंगशालामा सिँचाइ व्यवस्थापन अझै पनि पर्याप्त रूपमा स्वचालित र भरपर्दो नभएको प्रश्न उठ्दै आएको छ। पाइप र होसको सहाराले पानी पुर्‍याउने अभ्यासले तत्कालको आवश्यकता धान्न सक्छ, तर अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डका लागि त्यसले समान वितरण, समयको नियन्त्रण र पानीको दबाबजस्ता विषय सुनिश्चित गर्दैन।

सिँचाइ प्रणालीको मूल्याङ्कन गर्दा केवल स्प्रिंकलर जडान भएको छ कि छैन भनेर हेरेर पुग्दैन। यी पक्ष पनि हेर्नुपर्छ:

• पानी मैदानका सबै भागमा समान रूपमा पुग्छ कि पुग्दैन;
• पम्प, पाइप, स्प्रिंकलर र नियन्त्रण प्रणाली नियमित रूपमा चल्छन् कि चल्दैनन्;
• पानीको निकास प्रणालीसँग सिँचाइको मात्रा मिलेको छ कि छैन;
• मौसम र घाँसको अवस्थाअनुसार पानी दिने तालिका परिवर्तन गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन;
• मर्मतका लागि आवश्यक प्राविधिक जनशक्ति र उपकरण उपलब्ध छन् कि छैनन्।

मैदानमा पानी हाल्नु र पिच व्यवस्थापन गर्नु एउटै कुरा होइन। अन्तर्राष्ट्रिय खेल आयोजना गर्ने रंगशालामा सिँचाइ आफैंमा नियमित प्राविधिक काम हो, आकस्मिक व्यवस्थापन होइन।

ड्रेनेज कमजोर हुँदा पिचको आधार नै बिग्रन्छ

काठमाडौंमा वर्षा हुने समय र खेल तालिका सधैं एकअर्कासँग मिल्दैनन्। त्यसैले मैदानमा पानी परेपछि कति छिटो पानी हट्छ भन्ने विषय अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पानी सतहमा लामो समय जमिरह्यो भने घाँसको जरा कमजोर हुन्छ, माटो थिचिन्छ र खेलाडीको चाल तथा बलको गति दुवै प्रभावित हुन्छ।

दशरथ रंगशालामा पानी जम्ने समस्या पुरानो भएको गुनासो छ। सतहमा पानी रोकिँदा मैदान असमान देखिन थाल्छ। बल एक ठाउँमा छिटो र अर्को ठाउँमा सुस्त चल्न सक्छ। पासको दिशा अनुमान गर्न कठिन हुन्छ। खेलाडीले मोडिँदा वा दौडिँदा खुट्टाले समान आधार नपाउन सक्छ।

ड्रेनेजको समस्या माथिल्लो सतहमा माटो थपेर मात्र समाधान हुँदैन। पानी कहाँबाट मैदानभित्र पस्छ, कुन तह हुँदै तल जान्छ र कुन बाटोबाट बाहिर निस्कन्छ भन्ने समग्र संरचना हेर्नुपर्छ। आवश्यक परेमा सतहको तह, बालुवा, माटो र भूमिगत निकासको पुनःव्यवस्था गर्नुपर्छ। त्यसका लागि मैदानको प्राविधिक परीक्षण, पानीको बहावको अध्ययन र चरणबद्ध मर्मत आवश्यक हुन्छ।

पिचको समस्या घाँस फेरि रोपेर मात्र टुंगिँदैन। घाँस टिक्ने आधार, पानी जाने बाटो र मैदान चलाउने नियमित प्रणाली एकैपटक सुधारिनुपर्छ।

फ्लडलाइटको प्रश्न

रातिको अन्तर्राष्ट्रिय खेलका लागि मैदानमा पर्याप्त र समान प्रकाश हुनुपर्छ। खेलाडीले बल, विपक्षीको चाल र मैदानको सीमाना स्पष्ट देख्न सक्नुपर्छ। टेलिभिजन प्रसारण, भिडियो रेकर्डिङ र दर्शकको अनुभवका लागि पनि प्रकाशको गुणस्तर महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

फ्लडलाइटको मूल्याङ्कनमा केवल बत्ती बलेको छ कि छैन भन्ने हेरिँदैन। प्रकाशको तीव्रता, मैदानभरि त्यसको समान वितरण, छायाँको अवस्था, बत्तीको स्थिरता र प्रसारणका लागि आवश्यक दृश्यता पनि परीक्षणका विषय हुन्छन्। त्यसैले कुनै एउटा खेलमा बत्ती बलेको देखिनु र रंगशाला अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्डअनुसार प्रकाशयुक्त हुनु फरक कुरा हो।

दशरथ रंगशालाका फ्लडलाइटले तोकिएको अन्तर्राष्ट्रिय स्तर पूरा गर्न नसकेको विषय उठेको छ। तर यसको समाधान निश्चित लक्सको अंक दोहोर्‍याएर घोषणा गर्नु होइन। आधिकारिक निरीक्षणबाट कुन भागमा कति प्रकाश पुगेको छ, कहाँ असमानता छ र संरचनागत रूपमा के सुधार चाहिन्छ भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ।

यसका लागि सम्भावित काममा बत्तीको पुनःव्यवस्था, पुराना उपकरणको प्रतिस्थापन, विद्युत् आपूर्तिको स्थायित्व जाँच, प्रकाशको कोण मिलाउने काम र प्रसारण आवश्यकताअनुसार परीक्षण पर्छन्। मैदानको प्रत्येक भागमा प्रकाश समान रूपमा नपुगेसम्म बत्ती थप्नु मात्र पर्याप्त नहुन सक्छ।

दर्शक सुरक्षा र सञ्चालन व्यवस्था

रंगशालाको क्षमता उल्लेख गरेर मात्र अन्तर्राष्ट्रिय आयोजनाको सुरक्षा सुनिश्चित हुँदैन। दर्शकका लागि प्रवेश र बाहिरिने बाटो, आपत्कालीन निकास, सीटको व्यवस्था, सुरक्षाकर्मीको परिचालन, सञ्चार प्रणाली, खेलाडी र अधिकारीका लागि छुट्टै मार्ग तथा सञ्चारकर्मीका लागि आवश्यक स्थान सबै सञ्चालन योजनाका भाग हुन्।

दशरथ रंगशालाको सन्दर्भमा दर्शक सुरक्षा, आपत्कालीन निकास र प्रेस व्यवस्थापनसँग सम्बन्धित कमजोरीहरू पनि उठेका छन्। यस्ता विषय पिचको घाँससँग प्रत्यक्ष जोडिएका नदेखिए पनि रंगशालाको अन्तर्राष्ट्रिय मान्यतामा तिनको भूमिका हुन्छ। मैदान राम्रो भयो भन्दैमा दर्शक व्यवस्थापन असुरक्षित रह्यो भने खेल आयोजना गर्न अनुमति नपाउन सक्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय खेलका दिन रंगशाला एकैपटक धेरै समूहले प्रयोग गर्छन्—खेलाडी, प्रशिक्षक, रेफ्री, स्वास्थ्यकर्मी, सञ्चारकर्मी, सुरक्षाकर्मी र दर्शक। यी समूहका बाटा र जिम्मेवारी स्पष्ट नभए भीड व्यवस्थापन कठिन हुन्छ। त्यसैले भौतिक पूर्वाधारसँगै सञ्चालन पुस्तिका, अभ्यास र जिम्मेवारीको स्पष्ट बाँडफाँड पनि आवश्यक हुन्छ।

गैर-खेलकुद कार्यक्रमले पिचलाई कसरी असर गर्छ

दशरथ रंगशाला केवल फुटबलका लागि प्रयोग हुने स्थल होइन। यहाँ दीक्षान्त समारोह, कन्सर्ट, राजनीतिक सभा, रग्बी तथा अन्य कार्यक्रम पनि आयोजना हुँदै आएका छन्। बहुउद्देश्यीय प्रयोग आफैंमा समस्या होइन। समस्या तब सुरु हुन्छ, जब कार्यक्रमको प्रकृति र पिचको संवेदनशीलताबीच आवश्यक सन्तुलन मिलाइँदैन।

कन्सर्ट वा ठूलो सार्वजनिक कार्यक्रमका लागि मञ्च, ध्वनि उपकरण, अस्थायी संरचना र अन्य भारी सामग्री मैदानमा ल्याउनुपर्छ। मानिसको आवतजावत र उपकरणको दबाबले माटो थिचिन सक्छ। घाँसको जरा कमजोर हुन सक्छ र सतहको समतलता बिग्रन सक्छ। कार्यक्रमपछि मैदानलाई पुनः खेलयोग्य बनाउन पर्याप्त समय र प्राविधिक मर्मत नदिइए क्षति थपिन्छ।

रग्बी वा अन्य खेलका लागि मैदान प्रयोग गर्दा पनि सतहमा फरक किसिमको दबाब पर्छ। एउटै मैदानमा विभिन्न खेल खेलाउन सकिन्छ, तर त्यसका लागि प्रयोगबीचको समय, सतहको अवस्था र पुनर्स्थापनाको योजना पहिल्यै तय हुनुपर्छ।

कार्यक्रमपछि देखिएको क्षतिलाई एउटै कारणसँग जोडेर निष्कर्ष निकाल्नु ठीक हुँदैन। मैदानमा असर पार्ने विषय धेरै हुन्छन्—कार्यक्रमको अवधि, उपकरणको भार, वर्षाको अवस्था, घाँसको स्वास्थ्य, माटोको संरचना, कार्यक्रमपछि गरिएको सफाइ र मर्मतको गुणस्तर। तर गैर-खेलकुद कार्यक्रमले पिचमा दबाब पार्न सक्छ भन्ने सामान्य तथ्य भने स्पष्ट छ।

मर्मतको चक्र नचल्दा समस्या बढ्छ

फुटबल पिचको मर्मत खेल सुरु हुनुअघि घाँस काट्ने काममा सीमित हुँदैन। मैदानको सतहमा बनेका साना खाल्डा पुर्नु, घाँसको खाली भाग पुनःस्थापित गर्नु, माटोको कडापन जाँच्नु, पानीको निकास हेर्नु र खेलपछि क्षतिग्रस्त भागको उपचार गर्नु नियमित काम हुन्।

यदि यी कामहरू कार्यक्रम वा प्रतियोगिताको दबाबअनुसार टारिँदै गए भने मैदान बाहिरबाट सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै कमजोर हुन सक्छ। माटो धेरै थिचिएपछि पानी सोस्ने क्षमता घट्छ। पानी सतहमा रोकिन्छ। घाँसको जरा फैलिन कठिन हुन्छ। त्यसपछि माथिल्लो तहमा नयाँ घाँस राखे पनि केही समयमै पुरानै समस्या फर्किन सक्छ।

मर्मतको जिम्मेवारी व्यक्तिको अनुभवमा मात्र निर्भर हुनु पनि जोखिमपूर्ण हुन्छ। कुन दिन कति पानी हालियो, कुन भागमा बढी क्षति भयो, कुन ठाउँमा माटो थिचिएको छ र अर्को खेलअघि के काम गर्नुपर्छ भन्ने अभिलेख राखिनुपर्छ। यस्तो अभिलेखबिना मैदानको अवस्था अनुमानका आधारमा चलाइन्छ।

दक्ष जनशक्ति र उपकरणको आवश्यकता

पिच व्यवस्थापनका लागि मैदान हेर्ने कर्मचारी मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। घाँसको प्रकार, माटोको अवस्था, पानीको निकास, सिँचाइको मात्रा र खेल तालिकाबीच सम्बन्ध बुझ्ने जनशक्ति आवश्यक हुन्छ। उनीहरूसँग कामअनुसारका उपकरण, मर्मतका लागि बजेट र निर्णय लिन सक्ने प्राविधिक अधिकार पनि हुनुपर्छ।

दशरथ रंगशालामा सीमित जनशक्ति र उपकरणका कारण नियमित तथा गहिरो मर्मत गर्न कठिनाइ भएको देखिन्छ। बाहिरबाट विशेषज्ञ बोलाउनु उपयोगी हुन सक्छ, तर त्यसले स्थानीय टोलीको क्षमता नबढाए समस्या स्थायी रूपमा समाधान हुँदैन। स्थानीय कर्मचारीलाई प्रशिक्षण, कामको स्पष्ट जिम्मेवारी र आवश्यक उपकरणसँग जोड्नु दीर्घकालीन उपाय हो।

घरेलु मैदान गुमाउँदाको रणनीतिक क्षति

घरेलु मैदान गुमाउनु खेल तालिका फेरबदल हुनु मात्र होइन। यसले तयारी, यात्रा, वातावरण, दर्शकको समर्थन र खेलाडीको मानसिक सहजतामा असर पार्छ। घरेलु मैदानमा खेल्दा टोलीले आफ्नो परिचित सतह, मौसम, यात्रा र प्रशिक्षण तालिकाअनुसार योजना बनाउन सक्छ। तटस्थ स्थानमा खेल्दा यीमध्ये धेरै कुरा फेरि मिलाउनुपर्छ।

नेपालका विश्वकप छनोट खेलहरू तटस्थ स्थानमा सारिनु यसको प्रत्यक्ष उदाहरण हो। बहराइन, युएई र मलेसियाविरुद्धका खेलहरू नेपालबाहिर आयोजना भए। यसले नेपाली टोलीलाई आफ्नै मैदानमा खेल्ने अवसरबाट वञ्चित मात्र गरेन, खेल आयोजना गर्ने देशको वातावरणअनुसार तयारी गर्न बाध्य बनायो।

तटस्थ मैदानमा खेल्दा नेपालले स्थानीय दर्शकको समर्थन गुमाउँछ। खेलाडीले परिचित वातावरण पाउँदैनन्। मैदानको सतह, मौसम र यात्राको अवस्थाअनुसार प्रशिक्षण योजना बदल्नुपर्छ। यी सबै कारणले खेलको नतिजा निश्चित रूपमा बदलिन्छ भन्न मिल्दैन, तर तयारीको जटिलता भने बढ्छ।

घरेलु मैदानको अर्को महत्त्व आर्थिक हो। आफ्नै देशमा खेल हुँदा टिकट बिक्री, स्थानीय व्यवसाय, सञ्चारमाध्यम र समर्थकसँगको सम्बन्धमा प्रत्यक्ष गतिविधि हुन्छ। खेल विदेशमा सारिँदा ती अवसर पनि बाहिर जान्छन्। राष्ट्रिय टोलीलाई आफ्नै दर्शकसामु खेलाउने नियमित अभ्यास नहुँदा नयाँ पुस्ताका समर्थक र खेलाडीबीचको सम्बन्ध कमजोर हुन सक्छ।

NSC र एन्फाबीचको जिम्मेवारीको प्रश्न

रंगशालाको संरक्षण र प्रयोगमा राष्ट्रिय खेलकुद परिषद् (राखेप) र अखिल नेपाल फुटबल संघ (एन्फा) दुवैको भूमिका जोडिन्छ। राखेप रंगशालाको भौतिक संरचना र प्रशासनसँग सम्बन्धित प्रमुख निकाय हो। एन्फा भने फुटबलका प्रतियोगिता, राष्ट्रिय टोली र खेल तालिकासँग प्रत्यक्ष सम्बन्धित संस्था हो।

यस्तो अवस्थामा पिचको गुणस्तर कायम गर्ने जिम्मेवारी एउटै संस्थाको मात्र भनेर पन्छिन सजिलो हुँदैन। रंगशालाको स्वामित्व, दैनिक सञ्चालन, खेल तालिका, गैर-खेलकुद कार्यक्रम, मर्मत बजेट, प्राविधिक निरीक्षण र अन्तर्राष्ट्रिय निकायसँगको समन्वय—यी विषयमा कसको अन्तिम निर्णय हुन्छ भन्ने स्पष्ट हुनुपर्छ।

दुवै निकायबीच जिम्मेवारी र समन्वय पर्याप्त स्पष्ट नभएको धारणा सार्वजनिक बहसमा देखिन्छ। तर कुनै एक पक्षले अर्कोमाथि विशिष्ट आरोप लगाउँदैमा समस्या समाधान हुँदैन। दोषारोपणभन्दा पहिले यी प्रश्नको लिखित उत्तर चाहिन्छ:

• रंगशालाको पिचको दैनिक हेरचाह कसले गर्छ;
• मर्मतसम्भारको वार्षिक योजना कसले तयार गर्छ;
• गैर-खेलकुद कार्यक्रम स्वीकृत गर्दा पिचको जोखिम कसले मूल्याङ्कन गर्छ;
• अन्तर्राष्ट्रिय निरीक्षणका कमजोरी सुधार्ने कार्ययोजना कसले बनाउँछ;
• बजेट स्वीकृति, खर्च र प्रगतिको सार्वजनिक विवरण कसरी दिइन्छ;
• खेल आयोजना गर्नुअघि अन्तिम प्राविधिक परीक्षण कसले गर्छ।

यी प्रश्नको उत्तर नहुँदा एउटै कमजोरी फरक निकायको जिम्मेवारीबीच हराउँछ। मैदानमा समस्या देखिन्छ, निरीक्षण हुन्छ, केही अस्थायी काम गरिन्छ र फेरि अर्को प्रतियोगितासम्म विषय थाती रहन्छ। दीर्घकालीन मर्मतका लागि यही चक्र तोड्नुपर्छ।

पुनर्निर्माणको बाटो: प्राविधिक एजेन्डा

दशरथ रंगशालालाई अन्तर्राष्ट्रिय फुटबलका लागि पुनःयोग्य बनाउनुपर्ने कामका मुख्य क्षेत्रहरू पहिचान गर्न कठिन छैन। कठिनाइ कामको प्राथमिकता, बजेट, जिम्मेवारी र कार्यान्वयनमा छ।

१. पिचको आधार र पानी निकासको परीक्षण

पहिलो चरणमा मैदानको माटो, सतहको ढलान, पानी सोस्ने क्षमता र भूमिगत निकासको अवस्था जाँचिनुपर्छ। माथिल्लो सतहमा मात्र नयाँ घाँस राखेर काम सकिएको घोषणा गर्नु पर्याप्त हुँदैन। पानी जम्ने कारण पहिचान नगरी घाँस बदल्दा समस्या दोहोरिन सक्छ।

आवश्यकताअनुसार माटोको तह सुधार, निकास पाइपको मर्मत, बालुवा वा अन्य उपयुक्त तहको पुनःव्यवस्था र सतह सम्याउने काम गर्नुपर्छ। यस्तो काम खेल तालिकाबीचको छोटो विश्राममा सम्भव नहुन सक्छ। त्यसैले रंगशाला केही समयका लागि खाली राख्ने निर्णय पनि योजनाको भाग बन्न सक्छ।

२. स्वचालित सिँचाइको पुनर्स्थापना

सिँचाइ प्रणालीमा बिग्रिएका स्प्रिंकलर, पम्प, पाइप र नियन्त्रण उपकरणको परीक्षण आवश्यक हुन्छ। पानीको दबाब र वितरण मैदानको आकारअनुसार मिलेको छ कि छैन भनेर छुट्टाछुट्टै भागमा जाँच गर्नुपर्छ।

सिँचाइ सञ्चालनका लागि जिम्मेवार कर्मचारीलाई तालिका बनाउने र अवस्था हेरेर त्यसमा परिवर्तन गर्ने अधिकार पनि चाहिन्छ। मौसम, प्रशिक्षण, प्रतियोगिता र घाँसको वृद्धि एउटै हुँदैनन्। त्यसैले सबै दिन एउटै तरिकाले पानी हाल्ने प्रणाली भरपर्दो मानिँदैन।

३. फ्लडलाइटको आधिकारिक परीक्षण

फ्लडलाइटको सुधार अनुमानका आधारमा होइन, प्राविधिक मापनका आधारमा हुनुपर्छ। मैदानका विभिन्न भागमा प्रकाशको स्तर, समानता र छायाँको अवस्था परीक्षण गर्नुपर्छ। बत्तीको संख्या थप्नु वा उपकरण बदल्नु अघि विद्युत् संरचना र हालको टावरको अवस्था पनि जाँचिनुपर्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय खेलका लागि आवश्यक प्रकाशको स्तर सम्बन्धित निकायको पछिल्लो मापदण्ड र निरीक्षणअनुसार निर्धारण गरिनुपर्छ। यसरी मात्र पुरानो र विरोधाभासी अंक दोहोर्‍याउने अवस्था हट्छ।

४. गैर-खेलकुद कार्यक्रमको प्रयोग नीति

दशरथ रंगशाला बहुउद्देश्यीय स्थल हो भने त्यसको प्रयोग नीति पनि स्पष्ट हुनुपर्छ। कुन प्रकारको कार्यक्रम मैदानमा गर्न मिल्छ, कुन अवस्थामा अस्थायी संरचना राख्न पाइन्छ, उपकरणको भार कसरी नियन्त्रण गर्ने र कार्यक्रमपछि कति समय मर्मतका लागि राख्ने—यी सबै कुरा लिखित हुनुपर्छ।

कार्यक्रमअघि र कार्यक्रमपछि पिचको अवस्था अभिलेख राख्न सकिन्छ। यसले क्षति कहिले भयो र त्यसको जिम्मेवारी कसरी निर्धारण गर्ने भन्ने विषयमा स्पष्टता ल्याउँछ। मैदान प्रयोग गर्ने संस्थासँग पुनर्स्थापना खर्च र समयसम्बन्धी शर्त राख्नु पनि आवश्यक हुन सक्छ।

५. स्थायी प्राविधिक टोली

पिचको हेरचाह बाह्य ठेकेदार वा प्रतियोगिताअघि गरिने अस्थायी काममा मात्र निर्भर हुनु हुँदैन। मैदानको दैनिक अवस्था बुझ्ने स्थायी टोली चाहिन्छ। टोलीमा घाँस र माटो व्यवस्थापन बुझ्ने कर्मचारी, सिँचाइ तथा उपकरण हेर्ने प्राविधिक र खेल तालिकासँग समन्वय गर्ने व्यवस्थापक हुन सक्छन्।

बाह्य विशेषज्ञको सहयोग उपयोगी भए पनि स्थानीय टोलीले नै नियमित काम सम्हाल्न सक्ने अवस्था निर्माण गर्नुपर्छ। प्रशिक्षण, उपकरण र कामको अभिलेखलाई बजेटको अनिवार्य भाग बनाउनुपर्छ।

६. सार्वजनिक कार्यतालिका र निरीक्षण

पिच सुधारका लागि बजेट छुट्याइएको छ भने त्यसको काम, चरण, जिम्मेवार निकाय र प्रगति सार्वजनिक हुनुपर्छ। आधिकारिक मिति नदिई केवल सुधार भइरहेको छ भन्ने सूचना पर्याप्त हुँदैन। सार्वजनिक कार्यतालिकाले समर्थक, खेलाडी, सञ्चारमाध्यम र अन्तर्राष्ट्रिय निकाय सबैलाई अवस्थाबारे बुझ्न मद्दत गर्छ।

त्यसैगरी, सुधारपछि आन्तरिक परीक्षण मात्र होइन, सम्बन्धित अन्तर्राष्ट्रिय निकायको मापदण्डअनुसार पुनःनिरीक्षण गरिनुपर्छ। घरेलु घोषणा र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यताबीचको फरक स्पष्ट राख्नुपर्छ।

खेलाडीको सुरक्षा र खेलको गुणस्तर

पिचको अवस्था खेलाडीको स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिन्छ। असमान सतहमा दौडिँदा, अचानक दिशा परिवर्तन गर्दा वा जमिनमा टेक्दा खेलाडीको खुट्टाले समान आधार नपाउन सक्छ। पानी जमेको सतहमा बल नियन्त्रण कठिन हुन्छ। धेरै कडा वा धेरै नरम माटोले खेलाडीको चाल र शरीरमा पर्ने दबाब फरक पार्न सक्छ।

यसको अर्थ हरेक चोटको कारण पिच नै हो भन्ने होइन। चोट खेलको स्वाभाविक जोखिम पनि हो। तर राम्रोसँग मर्मत गरिएको मैदानले टार्न सकिने जोखिम कम गर्छ र खेलको गुणस्तर बढाउँछ। मैदानको सतह असमान छ कि छैन, घाँसको जरा कत्तिको मजबुत छ, पानीपछि कति छिटो खेलयोग्य हुन्छ र विभिन्न भागको कठोरता समान छ कि छैन—यी विषय प्राविधिक परीक्षणबाट हेर्नुपर्छ।

राष्ट्रिय टोलीका खेलाडी र प्रशिक्षकका लागि पिचसम्बन्धी जानकारी पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। खेलअघि मैदानको अवस्था, पानी परेको प्रभाव र मर्मतको स्थिति स्पष्ट भए प्रशिक्षण तथा खेल रणनीति बनाउन सजिलो हुन्छ। तर यस्तो जानकारी अस्थायी अनुमानमा होइन, नियमित निरीक्षणको अभिलेखमा आधारित हुनुपर्छ।

समाधानको राजनीति र खेलकुदको भविष्य

दशरथ रंगशालाको पिच विवाद खेलकुद प्रशासनको एउटा ठूलो कमजोरीको प्रतिनिधि उदाहरण हो। राष्ट्रिय रंगशाला भएर पनि अन्तर्राष्ट्रिय प्रतियोगिताका लागि आवश्यक आधारभूत अवस्था कायम राख्न नसक्नुले पूर्वाधार निर्माण र पूर्वाधार सञ्चालनबीचको फरक देखाउँछ।

रंगशाला बनाउनु एकपटकको परियोजना हुन सक्छ। तर त्यसलाई खेलयोग्य राख्नु निरन्तरको जिम्मेवारी हो। घाँस, सिँचाइ, निकास, प्रकाश, सुरक्षा र उपकरणमा नियमित खर्च नगरेमा निर्माणमा गरिएको पुरानो लगानी पनि खेर जान सक्छ। यसका लागि प्रत्येक पटक समस्या देखिएपछि रकम खोज्ने शैलीभन्दा नियमित मर्मत बजेट र प्राविधिक योजना आवश्यक हुन्छ।

खेलकुदलाई केवल पदक, प्रतियोगिता वा राष्ट्रिय गौरवको भाषणबाट हेर्ने हो भने पिचजस्ता आधारभूत विषय ओझेलमा पर्छन्। राष्ट्रिय टोलीले राम्रो प्रदर्शन गर्न खेलाडी र प्रशिक्षक चाहिन्छन्, तर उनीहरूले अभ्यास र प्रतियोगिता गर्ने मैदान पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। पूर्वाधार कमजोर हुँदा खेलाडीको तयारी, संघको योजना र दर्शकको भरोसा सबै प्रभावित हुन्छन्।

क्षेत्रगत मर्मतभन्दा समग्र योजनाको आवश्यकता

दशरथ रंगशालाको पिच समस्या गम्भीर छ, तर समाधान गर्न नसकिने होइन। सिँचाइ, ड्रेनेज, फ्लडलाइट र दर्शक सुरक्षा—यी सबै पक्षमा कमी पहिचान गरी क्रमशः सुधार गर्न सकिन्छ। तर एउटा भागमा घाँस फेरि रोपेर, अर्को भागमा बत्ती थपेर वा प्रतियोगिताअघि सतह मिलाएर मात्र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता स्थायी रूपमा फर्किँदैन।

समाधानका लागि तीन कुरा एकसाथ चाहिन्छ—स्पष्ट जिम्मेवारी, पर्याप्त र नियमित बजेट तथा परीक्षणयोग्य कार्ययोजना। राखेप, एन्फा र सम्बन्धित सरकारी निकायबीच कसले के गर्ने भन्ने लिखित सहमति हुनुपर्छ। पिचमा हुने गैर-खेलकुद कार्यक्रम, मर्मतको समय र खेल तालिकाबीच समन्वय गर्नुपर्छ। सुधारको प्रगति सार्वजनिक हुनुपर्छ र अन्तिम निर्णय प्राविधिक निरीक्षणका आधारमा हुनुपर्छ।

नेपालले आफ्नै मैदानमा अन्तर्राष्ट्रिय फुटबल खेल्न पाउने अधिकार कुनै अतिरिक्त सुविधा होइन। राष्ट्रिय टोलीका लागि घरेलु मैदान खेलको तयारी र प्रतिस्पर्धाको आधार हो। दर्शकका लागि त्यो आफ्नो टोलीसँग जोडिने मुख्य अवसर हो। दशरथ रंगशालालाई योग्य बनाउने काम त्यसैले एउटा पिचको मर्मतभन्दा ठूलो विषय हो—यो खेलकुद प्रशासनले आफ्नो जिम्मेवारी कसरी लिन्छ भन्ने परीक्षण पनि हो।

घरेलु मैदान फिर्ता ल्याउने बाटो स्पष्ट छ। अब आवश्यक कुरा घोषणा होइन, कामको क्रम, जिम्मेवारी र त्यसको सार्वजनिक हिसाब हो।

Related reading: नेपाली फुटबलमा विदेशी खेलाडी: अवसर कि and कीर्तिपुर मैदानमा फ्लडलाइट: किन अल्झियो बहुप्रतीक्षित.