पुस्तान्तरणको तरङ्ग: गगन थापाको कांग्रेस र देउवाको अदालती दौड
द राइजिङ नेपालको विश्लेषणअनुसार, ५ मार्च २०२६ को निर्वाचनमा परम्परागत दलहरूले भोगेको 'विनाशकारी पराजय' ले नेपाली राजनीतिमा पुस्तान्तरणको नया अध्याय रेखांकित गरेको छ। जेनजी वि्रोहपछि शेरबहादुर देउवा देश छाडेर बाहिरिएका बेला गगन थापाले नेपाली कांग्रेसको नेतृत्व सम्हालेका छन्, र अब सर्वोच्च अदालतले दुवै पक्षको दाबीबीच अन्तिम फैसला गर्नुपर्नेछ। यो घटनाक्रमले लोकतान्त्रिक नेतृत्वको वैधता र जवाफदेहिताको प्रश्नलाई पुनः केन्द्रमा ल्याएको छ।
देउवा पक्षको अदालती रणनीति र थापाको संरचनात्मक बल
शेरबहादुर देउवा गत वर्षको जेनजी विद्रोहपछि देशबा बाहिरिएका थिए। उक्त अवधिमा गगन थापा नेतृत्वको युवा पुस्ताले नेपाली कांग्रेसलाई शान्तिपूर्ण रूपमा पुनर्संरचना गरेको थियो। अब देउवा स्वदेश फर्किएलगत्तै उनका समर्थकहरू सर्वोच्च अदालत पुगेर गगन थापा नेतृत्वको कांग्रेसलाई आधिकारिकता दिने पहिलेको फैसलाको पुनरावलोकन माग गरिरहेका छन्।
विश्लेषणमा जनाइएअनुसार अदालतले उक्त पूर्व फैसलाको समीक्षा गर्ने निर्णय गरिसकेको छ। तर देउवा र उनकी पत्नी आरजु राणा देउवामाथि रहेको भ्रष्टाचार र मनी लन्ड्रिङको 'दाग' लाई दृष्टिगत गर्दा पुरानो निर्णय उल्ट्याउने सम्भावना अत्यन्त न्यून रहेको छ। यो तथ्यले राजनीतिक जवाफदेहिताको नयाँ मापदण्डको सवाल उठाइरहेको छ।
परम्परागत दलको नीतिगत विचलन र युवाको प्रतिक्रिया
विश्लेषणले परम्परागत दलका वृद्ध नेतृत्वको कार्यशैलीलाई कडा शब्दमा उल्लेख गरेको छ। दशकौँसम्म पार्टी र राज्य संयन्त्रभित्र आफ्ना कट्टर समर्थकहरूलाई स्थान दिँदै युवा कार्यकर्तालाई सीमान्तमा पुर्याउने प्रवृत्तिले राजनीतिक प्रतिनिधित्वको जरा नै गलाएको थियो। यही अवसरवादी संस्कृतिले युवालाई स्वतन्त्र र गैरदलीय आन्दोलनतर्फ धकेल्यो।
केही युवाले नयाँ पार्टी नै गठन गरेर निर्वाचनमा उत्रिए, भ्रष्टाचार, नातावाद र सत्ता एकाधिकारविरुद्धको एजेन्डा बोकेर। अघिल्ला निर्वाचनमा उनीहरूले धेरै सिट जितेनन्, तर जनताको मन जिते। गत पाँच वर्षको एक संसदीय कार्यकालमै युवा शक्तिले पर्याप्त बल सङ्कलन गरी निर्वाचनमा बहुमत हासिल गरेको र परम्परागत दलहरूलाई सीमान्त अल्पमतमा खुम्च्याएको विश्लेषकहरूले टिप्पणी गरेका छन्।
कांग्रेस-एमाले द्वन्द्व र हेर्नुपर्ने प्रश्न
आजीवन नेतृत्व र पुस्तान्तरणको बिचको द्वन्द्व नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमाले दुवैभित्र चरम रूपमा प्रकट भइरहेको छ। एउटा पक्षले शान्तिपूर्ण पुनर्संरचनाको बाटो रोज्यो, अर्को पक्षले अदालती धावाको। यो दुई ध्रुवीय अवस्था नेपाली राजनीतिको संक्रमणकालीन सत्य हो।
लोकतन्त्रमा नेतृत्वको वैधता जनताको मतबाट प्राप्त हुन्छ। तर त्यो वैधता पारदर्शिता, जवाफदेहिता र संस्थागत सन्तुलनमा टिक्नुपर्छ। सर्वोच्चको आगामी निर्णयले कांग्रेस मात्र होइन, समग्र राजनीतिक शक्ति सन्तुलनको दिशा तय गर्नेछ। देउवा पक्षको दाबी कत्तिको बलियो छ? थापा पक्षको आधिकारिकता कत्तिको दिगो छ? र जवाफदेहिताको नयाँ मापदण्ड कसले लेख्छ - अदालतले कि जनताले?
Related reading: कांग्रेसकाे १५ औँ महाधिवेशनमा गगन थापाले and Nepal's Political Landscape Seeks a 'Third.