मुद्दती निक्षेप र ऋणपत्र: बढी ब्याज पाउन कहाँ लगानी गर्ने?

केही समयअघिसम्म सुरक्षित र सहज विकल्प मानिएको मुद्दती निक्षेपको अधिकतम ब्याजदर धेरै वाणिज्य बैंकमा ५ प्रतिशतभन्दा तल झरेपछि यो प्रश्न झन् व्यावहारिक बनेको छ।

अर्कोतर्फ, नेपाल स्टक एक्सचेन्जमा सूचीकृत केही ऋणपत्रले ७ प्रतिशतसम्म ब्याज दिने प्रस्ताव गरेका छन्। कागजमा हेर्दा ऋणपत्र आकर्षक देखिन्छ, तर ब्याजदर मात्रै हेरेर निर्णय गर्दा लगानीकर्ताले पछि पैसा चाहिएको बेला बेच्न नसक्ने, बजार मूल्य घट्ने वा जारीकर्ता संस्थासँग जोडिएको जोखिम बेहोर्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले मुद्दती निक्षेप र ऋणपत्रमध्ये कुन राम्रो भन्ने उत्तर सबैका लागि एउटै हुँदैन। पैसाको अवधि, नियमित आम्दानीको आवश्यकता, करको दायित्व र तत्काल नगद चाहिन सक्ने सम्भावनाले निर्णय बदलिन्छ।

मुद्दती निक्षेप र ऋणपत्रमा वास्तविक फरक के हो?

मुद्दती निक्षेपमा लगानीकर्ताले निश्चित अवधिका लागि बैंकमा रकम राख्छ। बैंकले त्यस रकमलाई कर्जा प्रवाहलगायत आफ्ना कारोबारमा प्रयोग गर्छ र सम्झौतामा तोकिएको दरअनुसार निक्षेपकर्तालाई ब्याज दिन्छ। अवधि पूरा भएपछि मूलधन फिर्ता हुन्छ। बीचमै पैसा निकाल्न चाहेमा बैंकको नियमअनुसार ब्याजदर घट्न सक्छ वा केही प्रक्रियागत सर्त लाग्न सक्छन्।

ऋणपत्र भनेको बैंक, वित्तीय संस्था वा अन्य संस्थाले दीर्घकालीन रकम जुटाउन जारी गर्ने वित्तीय साधन हो। लगानीकर्ताले ऋणपत्र किनेपछि उसले जारीकर्ता संस्थालाई निश्चित अवधिका लागि रकम उपलब्ध गराएको हुन्छ। त्यसको बदलामा तोकिएको दरमा ब्याज पाउँछ र अवधि पूरा भएपछि मूलधन फिर्ता हुने व्यवस्था हुन्छ। ऋणपत्र नेप्सेमा सूचीकृत भएको छ भने दोस्रो बजारमा किन्न–बेच्न पनि सकिन्छ।

यही ठाउँमा दुवैबीचको मुख्य भिन्नता देखिन्छ। मुद्दती निक्षेप बैंकसँगको सम्झौता हो भने ऋणपत्र बजारमा कारोबार हुन सक्ने लगानी साधन हो। मुद्दती निक्षेपको ब्याजदर र भुक्तानी संरचना बैंकको नियममा आधारित हुन्छ; ऋणपत्रमा भने जारीकर्ता संस्था, बजार मूल्य र कारोबारको अवस्थाले पनि परिणाममा असर पार्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकको व्यवस्थाअनुसार मुद्दती निक्षेपको न्यूनतम अवधि कम्तीमा तीन महिना हुनुपर्छ। यसले बचतकर्तालाई केही समयका लागि रकम बाँध्नुपर्ने बनाउँछ, तर ऋणपत्रको तुलनामा मुद्दती निक्षेपमा बैंकसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध रहने भएकाले सेवा र रकम व्यवस्थापनको प्रक्रिया धेरैलाई सजिलो लाग्छ।

बढी ब्याज देखिनु र राम्रो लगानी हुनु एउटै कुरा होइन; पैसा कहिले चाहिन्छ भन्ने प्रश्नले ब्याजदरभन्दा ठूलो भूमिका खेल्छ।

अहिले ऋणपत्र किन आकर्षक देखिएको छ?

बैंकिङ प्रणालीमा तरलता धेरै हुँदा बैंकहरूलाई निक्षेप आकर्षित गर्न धेरै ब्याज दिनुपर्ने दबाब कम हुन्छ। कर्जाको माग कमजोर हुँदा बैंकमा पैसा थुप्रिन सक्छ, तर नयाँ निक्षेप तान्न प्रतिस्पर्धा घटेपछि मुद्दती निक्षेपको ब्याजदर पनि ओरालो लाग्छ। उपलब्ध तथ्यअनुसार सन् २०२६ अप्रिलमा नेपालका १९ वाणिज्य बैंकको व्यक्तिगत मुद्दती निक्षेपको अधिकतम ब्याजदर ५ प्रतिशतभन्दा तल पुगेको थियो।

यस्तो अवस्थामा लामो समयका लागि ब्याजदर स्थिर चाहने लगानीकर्ताले ऋणपत्रतर्फ हेर्न थालेका छन्। उदाहरणका रूपमा नेपाल एसबिआई बैंकको २०९० सालमा परिपक्व हुने ऋणपत्रले ७ प्रतिशत ब्याजदर दिने उल्लेख छ। मुद्दती निक्षेपको अधिकतम दर ५ प्रतिशतभन्दा तल झरेका बेला ७ प्रतिशतको कुपन ब्याज स्वाभाविक रूपमा आकर्षक लाग्छ।

तर यी दुई दरलाई सीधै एउटै तराजुमा राख्दा केही कुरा छुट्न सक्छन्। मुद्दती निक्षेपमा बैंकले अवधि, निक्षेपको प्रकार र ग्राहकको श्रेणीअनुसार दर निर्धारण गर्छ। ऋणपत्रमा भने ७ प्रतिशत कुपन भए पनि दोस्रो बजारमा त्यो ऋणपत्र कति मूल्यमा किन्न पाइन्छ भन्ने कुराले वास्तविक प्रतिफल बदल्न सक्छ।

उदाहरणका लागि, १,००० रुपैयाँ अंकित मूल्य भएको ऋणपत्र दोस्रो बजारमा १,०५० रुपैयाँमा किन्नुपर्‍यो भने वार्षिक ७० रुपैयाँ ब्याज पाउँदा पनि लगानीको वास्तविक प्रतिफल ७ प्रतिशतभन्दा कम हुन्छ। उल्टो, बजार मूल्य ९५० रुपैयाँमा झरेको अवस्थामा किन्न पाए कुपन ब्याजका आधारमा प्रतिफल बढी देखिन सक्छ, तर परिपक्वतासम्म धान्नुपर्ने अवधि र बेच्न सकिने अवस्थालाई पनि सँगै हेर्नुपर्छ।

ब्याजदर घट्दा र बढ्दा असर

मुद्दती निक्षेपमा पैसा राखिसकेपछि सम्झौता अवधिभर सामान्यतया सोही दर कायम रहन्छ। तर अवधि सकिएर पुनः नवीकरण गर्दा बजारमा चलेको नयाँ दर लागू हुन्छ। अहिले ६ प्रतिशतमा राखिएको निक्षेप अर्को वर्ष नवीकरण गर्दा ४ प्रतिशतमा सीमित हुन सक्छ। यसले दीर्घकालीन आम्दानीको योजना बनाउने व्यक्तिलाई अनिश्चित बनाउँछ।

ऋणपत्रमा कुपन दर जारी गर्दाकै बेला तोकिएको हुन्छ। बजारमा बैंकको निक्षेप दर घटे पनि ऋणपत्रको कुपन दर सम्झौताअनुसार कायम रहन्छ। यही कारणले लामो अवधिको स्थिर आम्दानी खोज्ने लगानीकर्ताका लागि ऋणपत्र उपयोगी हुन सक्छ।

तर ब्याजदर बढेको अवस्थामा ऋणपत्रको बजार मूल्यमा दबाब पर्न सक्छ। पुरानो ऋणपत्रले ७ प्रतिशत ब्याज दिइरहेको छ, तर बजारमा नयाँ ऋणपत्र वा निक्षेपले त्यसभन्दा बढी प्रतिफल दिन थाले भने पुरानो ऋणपत्र बेच्न खोज्दा मूल्य घटाउनुपर्ने हुन सक्छ। परिपक्वतासम्म राख्ने लगानीकर्तालाई यसको असर कम पर्न सक्छ, तर बीचमै बेच्नुपर्ने व्यक्तिका लागि घाटा हुन सक्छ।

नेपाल राष्ट्र बैंकका नियमले के फरक पार्छन्?

बैंकहरूले आफूखुसी निक्षेपका सबै दर असीमित रूपमा फरक पार्न पाउँदैनन्। नेपाल राष्ट्र बैंकको व्यवस्थाअनुसार साधारण बचत खाता र मुद्दती निक्षेपको ब्याजदरबीचको अन्तर बढीमा ५ प्रतिशत विन्दुसम्म हुन सक्छ। व्यक्तिगत र संस्थागत मुद्दती निक्षेपमा पनि बढीमा ३ प्रतिशत विन्दुसम्मको फरक राख्न सकिने व्यवस्था छ।

यसको अर्थ बैंकले कुनै एक प्रकारका ग्राहकलाई अस्वाभाविक रूपमा धेरै र अर्कोलाई निकै कम दर दिने गरी निक्षेप बजार बिगार्न पाउँदैन भन्ने हो। बैंकको तरलता अवस्था, निक्षेपको अवधि, ग्राहकको प्रकृति र बैंकिङ प्रणालीमा रहेको प्रतिस्पर्धाले दर निर्धारण गर्छ, तर त्यो नियामकीय सीमाभित्र रहनुपर्छ।

रेमिट्यान्सबाट आएको रकम राखिने मुद्दती निक्षेपमा भने साधारण मुद्दती निक्षेपको तुलनामा कम्तीमा १ प्रतिशत थप ब्याजदर दिनुपर्ने व्यवस्था छ। विदेशमा रहेका नेपालीले पठाएको रकमका लागि खोलिएको यस्तो खाताले केही बचतकर्तालाई सामान्य मुद्दती निक्षेपभन्दा राम्रो प्रतिफल दिन सक्छ। तर रकम साँच्चै विप्रेषण खाताको शर्तमा पर्छ कि पर्दैन, बैंकले माग्ने कागजात के हुन् र अवधि पूरा नहुँदै निकाल्दा के हुन्छ भन्ने कुरा बुझेर मात्र खाता खोल्नुपर्छ।

मुद्दती निक्षेपको अर्को व्यावहारिक सुविधा यसको रसिद धितोमा कर्जा लिन सकिनु हो। सामान्यतया निक्षेपको ९० प्रतिशतसम्म कर्जा पाउन सकिने र त्यसमा निक्षेपको ब्याजदरभन्दा करिब २ प्रतिशत विन्दु थप प्रिमियम लाग्ने व्यवस्था देखिन्छ। यसले आकस्मिक खर्च, व्यापारको छोटो अवधिको पूँजी वा घरायसी आवश्यकताका लागि निक्षेप तोड्न नपर्ने सुविधा दिन्छ।

ऋणपत्रको ब्याजदर किन स्थिर हुन्छ?

ऋणपत्र जारी गर्दा संस्थाले लगानीकर्ताबाट उठाउन खोजेको रकम, बजारको ब्याजदर, आफ्नो वित्तीय अवस्था र ऋणपत्रको अवधिलाई आधार मानेर कुपन दर तय गर्छ। लामो अवधि र उच्च जोखिम भएका ऋणपत्रमा लगानीकर्ता आकर्षित गर्न तुलनात्मक रूपमा बढी ब्याज प्रस्ताव गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

तर कुपन दरलाई बैंकको बचत वा मुद्दती निक्षेपको ब्याजदरजस्तो मात्र बुझ्नु हुँदैन। ऋणपत्र किन्दा अंकित मूल्यभन्दा माथि वा तल कारोबार हुन सक्छ। ब्याज भुक्तानीको समय, परिपक्व हुने वर्ष, जारीकर्ता संस्थाको वित्तीय अवस्था र दोस्रो बजारमा मागले वास्तविक लाभ निर्धारण गर्छ।

यसकारण ऋणपत्र रोज्दा यी विवरण हेर्नुपर्छ:

• ऋणपत्रको कुपन ब्याजदर र ब्याज भुक्तानीको अन्तराल।
• परिपक्व हुने मिति र त्यसअघि पैसा फिर्ता पाउने सम्भावना।
• ऋणपत्र जारी गर्ने बैंक वा संस्थाको पूँजी, नाफा, खराब कर्जा र नियामकीय अवस्था।
• नेप्सेमा सूचीकृत भए पनि पछिल्ला दिनमा कारोबार भएको मात्रा।
• अंकित मूल्यभन्दा माथि वा तल खरिद गर्दा बन्ने वास्तविक प्रतिफल।
• ब्याज भुक्तानी र मूलधन फिर्ता हुने प्रक्रियासँग सम्बन्धित सर्त।

कर कट्टीपछि हातमा कति पैसा आउँछ?

ब्याजदरको तुलना गर्दा धेरै लगानीकर्ताले कर कट्टीलाई अन्तिममा सम्झन्छन्। तर ५ प्रतिशत र ७ प्रतिशतको फरक कागजमा जति देखिन्छ, कर तिरेपछि हातमा आउने रकममा त्यो फरक केही घट्छ।

प्राकृतिक व्यक्ति अर्थात् व्यवसायमा संलग्न नभएका व्यक्तिले बैंक निक्षेप, ऋणपत्र वा सरकारी ऋणपत्रबाट पाउने ब्याज आम्दानीमा ५ प्रतिशत अग्रिम कर कट्टी तिर्नुपर्छ। संस्थागत लगानीकर्ताका लागि ब्याज आम्दानीमा १५ प्रतिशत अग्रिम कर कट्टी लाग्ने व्यवस्था छ।

मानौँ, कुनै व्यक्तिले १० लाख रुपैयाँ एक वर्षका लागि ५ प्रतिशत ब्याजदरमा मुद्दती निक्षेपमा राख्यो। करअघिको ब्याज ५० हजार रुपैयाँ हुन्छ। ५ प्रतिशत कर कट्टी भएपछि हातमा आउने ब्याज ४७ हजार ५०० रुपैयाँ हुन्छ।

त्यही रकम ७ प्रतिशत कुपन भएको ऋणपत्रमा लगानी गर्दा करअघिको वार्षिक ब्याज ७० हजार रुपैयाँ हुन्छ। ५ प्रतिशत कर कट्टीपछि हातमा करिब ६६ हजार ५०० रुपैयाँ रहन्छ। यो साधारण गणना हो; ऋणपत्रको खरिद मूल्य, बाँकी अवधि, कारोबार शुल्क र ब्याज भुक्तानीको वास्तविक समय जोड्दा परिणाम फरक पर्न सक्छ।

संस्थागत लगानीकर्ताले भने यही उदाहरणमा १५ प्रतिशत कर कट्टीका कारण हातमा आउने ब्याज अझ घट्छ। कम्पनी, सहकारी वा अन्य संस्थाले आफ्नो कर लेखांकन र आयको स्वरूपअनुसार थप दायित्व पनि बेहोर्नुपर्ने हुन सक्छ। त्यसैले संस्थागत लगानीकर्ताले केवल कुपन दर हेरेर निक्षेप र ऋणपत्रको तुलना गर्नु उपयुक्त हुँदैन।

कर कट्टीपछि हातमा आउने ब्याज र विज्ञापनमा देखिने ब्याजदरबीचको दूरी सानो देखिए पनि ठूलो रकम र लामो अवधिमा त्यसले राम्रो फरक पार्छ।

तरलता: पैसा चाहिएको दिन कुन विकल्पले साथ दिन्छ?

मुद्दती निक्षेपको सबैभन्दा ठूलो व्यावहारिक बल बैंकसँगको प्रत्यक्ष सम्बन्ध हो। रकम राखेको बैंकमै पुगेर अवधि पूरा हुनुअघि निक्षेप फिर्ता माग्न सकिन्छ, यद्यपि ब्याजदरमा कटौती वा केही सर्त लाग्न सक्छन्। अझ, निक्षेपको रसिद धितो राखेर कर्जा लिन सकिने भएकाले मूलधन नतोडी अस्थायी नगद व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ।

ऋणपत्रमा भने तरलताको प्रश्न फरक ढंगले आउँछ। नेप्सेमा सूचीकृत ऋणपत्रलाई दोस्रो बजारमा बेच्न सकिन्छ, तर सूचीकृत हुनु र सजिलै बिक्री हुनु एउटै कुरा होइन। नेपालमा धेरै ऋणपत्रको कारोबार मात्रा निकै न्यून छ। खरिदकर्ता कम हुँदा बिक्री आदेश लामो समयसम्म नमिल्न सक्छ, वा बेच्न खोज्दा बजार मूल्य घटाउनुपर्ने हुन सक्छ।

मुद्दती निक्षेपलाई सामान्यतया परिपक्वताअघि फिर्ता लिन मिल्ने भएकाले यसलाई पूर्ण रूपमा तरल भन्न सकिँदैन, तर बैंकिङ प्रक्रियाबाट रकम निकाल्ने सम्भावना ऋणपत्रको दोस्रो बजारभन्दा धेरै अनुमानयोग्य हुन्छ। ऋणपत्रमा पैसा अड्किन सक्ने जोखिमलाई लगानीको सुरुमै स्वीकार गर्नुपर्छ।

दोस्रो बजारमा मूल्य घट्ने अवस्था

ऋणपत्रको ब्याजदर स्थिर भए पनि यसको बजार मूल्य स्थिर रहँदैन। ब्याजदर बढ्दा पुरानो कम ब्याज दिने ऋणपत्रको आकर्षण घट्छ। लगानीकर्ता नयाँ साधनतर्फ जाने भएकाले पुरानो ऋणपत्र सस्तो मूल्यमा मात्र बिक्री हुन सक्छ।

यसको अर्थ परिपक्वतासम्म राख्ने लगानीकर्ताले पाउने कुपन ब्याज र मूलधन फिर्ताको संरचना एक किसिमको हुन्छ, तर बीचमै बेच्ने लगानीकर्ताको प्रतिफल बजार मूल्यमा निर्भर हुन्छ। बजार मूल्य घट्दा कागजी घाटा मात्र हुन सक्छ, तर बेच्नैपर्ने अवस्था आयो भने त्यो वास्तविक घाटा बन्छ।

ऋणपत्रको कारोबार कम हुनुको अर्को असर मूल्य पत्ता लगाउन गाह्रो हुनु हो। कुनै दिन कारोबार नै नभएमा पछिल्लो कारोबार मूल्यले अहिलेको वास्तविक माग देखाउँदैन। त्यसैले नेप्सेमा देखिएको अन्तिम मूल्यलाई आजै बेच्न सकिने मूल्यका रूपमा बुझ्नु हुँदैन।

कुन लगानीकर्ताका लागि मुद्दती निक्षेप उपयुक्त हुन सक्छ?

मुद्दती निक्षेप रोज्ने अवस्था ब्याजदर कम हुँदा पनि रहन्छ। किनभने लगानीको निर्णय केवल अधिकतम प्रतिफलको खोजी होइन, पैसाको उपयोग र जोखिम सहने क्षमतासँग जोडिएको विषय हो।

मुद्दती निक्षेप यी अवस्थाका व्यक्तिका लागि व्यावहारिक हुन सक्छ:

1. आकस्मिक खर्चका लागि पैसा चाहिन सक्छ भने

घरमा बिरामी, छोराछोरीको पढाइ, व्यवसायको छोटो अवधिको आवश्यकता वा अन्य अनपेक्षित खर्च आउन सक्ने अवस्था छ भने सबै पैसा लामो अवधिको ऋणपत्रमा बाँध्नु ठीक हुँदैन।

2. लगानी बजारको कारोबार बुझ्न समय छैन भने

ऋणपत्र किन्न र बेच्न बजारको मूल्य, कारोबार मात्रा र आदेश प्रणाली बुझ्नुपर्छ। बैंकको शाखा वा डिजिटल सेवाबाट निक्षेप व्यवस्थापन गर्न चाहने व्यक्तिका लागि मुद्दती निक्षेप सरल हुन्छ।

3. निश्चित अवधिका लागि जोखिम कम राख्न चाहनुहुन्छ भने

मुद्दती निक्षेपमा ब्याजदर अवधि सुरु भएपछि सामान्यतया निश्चित हुन्छ। बैंकको वित्तीय अवस्था र निक्षेप सुरक्षणसम्बन्धी लागू व्यवस्थाबारे छुट्टै जानकारी लिएर निर्णय गर्नुपर्छ, तर बजार मूल्य घटबढको तनाव यसमा हुँदैन।

4. निक्षेपको रसिद धितोमा कर्जा लिनुपर्ने सम्भावना छ भने

व्यवसायी वा नियमित नगद प्रवाह नमिल्ने परिवारका लागि यो सुविधा उपयोगी हुन सक्छ। ऋण लिएर ब्याज तिर्नुपर्ने भएकाले कर्जाको लागत पनि गणना गर्नुपर्छ, तर निक्षेप तोडेर कम ब्याज गुमाउने अवस्थाबाट बच्न सकिन्छ।

5. छोटो वा मध्यम अवधिको लक्ष्य छ भने

तीन महिना, छ महिना, एक वर्ष वा दुई वर्षपछि पैसा चाहिने हो भने सोही अवधिसँग मिल्ने मुद्दती निक्षेप रोज्न सकिन्छ। ऋणपत्रको परिपक्वता धेरै लामो भएमा बीचमै बेच्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ।

ऋणपत्र कसका लागि राम्रो विकल्प हुन सक्छ?

ऋणपत्रले बैंकको मुद्दती निक्षेपभन्दा बढी कुपन ब्याज दिने अवस्थामा दीर्घकालीन लगानीकर्तालाई आकर्षित गर्न सक्छ। तर यसका लागि केही कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ—लगानीको रकम तत्काल नचाहिने, जारीकर्ता संस्थाबारे अध्ययन गर्न सक्ने र दोस्रो बजारमा सधैं सजिलै बिक्री नहुन सक्छ भन्ने जोखिम स्वीकार गर्ने।

ऋणपत्र उपयुक्त हुन सक्ने अवस्था यस्ता छन्:

• पाँच वर्ष वा त्यसभन्दा लामो समयसम्म रकम नचलाउने योजना छ।
• बजारको ब्याजदर घट्दा पनि स्थिर कुपन आम्दानी चाहिएको छ।
• जारीकर्ता बैंक वा संस्थाको वित्तीय विवरण पढेर निर्णय गर्न सकिन्छ।
• दोस्रो बजारमा बिक्रीको ग्यारेन्टी हुँदैन भन्ने कुरा बुझिएको छ।
• ऋणपत्रलाई एउटै संस्थामा सम्पूर्ण बचत राख्ने साधन बनाइएको छैन।
• कुपन दरसँगै खरिद मूल्य र परिपक्वतासम्मको प्रतिफल पनि गणना गरिएको छ।

कुनै ऋणपत्रले ७ प्रतिशत ब्याज दिन्छ भन्दैमा त्यो बैंकको ५ प्रतिशत मुद्दती निक्षेपभन्दा स्वतः राम्रो हुँदैन। ऋणपत्रको अवधि १० वर्ष छ, तर लगानीकर्तालाई तीन वर्षपछि पैसा चाहिने अवस्था छ भने उसले दोस्रो बजारमा बेच्नुपर्नेछ। त्यतिबेला बजारमा ब्याजदर बढेको हुन सक्छ, कारोबार सुस्त हुन सक्छ वा अंकित मूल्यभन्दा कममा बिक्री गर्नुपर्ने हुन सक्छ।

जारीकर्ता संस्थाको अवस्था किन हेर्नुपर्छ?

ऋणपत्रमा लगानी गर्दा पैसा बैंकमा राखेजस्तो मात्र होइन, बैंक वा संस्थालाई ऋण दिएको जस्तो पनि हो। त्यसैले संस्थाले ब्याज तिर्ने क्षमता राख्छ कि राख्दैन, खराब कर्जा कति छ, पूँजी पर्याप्तता कस्तो छ, नाफा स्थिर छ कि छैन र नियामक निकायले कुनै समस्या औँल्याएको छ कि छैन भन्ने विषयले अर्थ राख्छ।

संस्थाको नाम ठूलो हुनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। ऋणपत्रको विवरणपत्र, ब्याज भुक्तानीको तालिका, परिपक्वताको मिति र लगानीकर्ताका अधिकार पढ्नुपर्छ। धेरै लगानीकर्ता कुपन दर हेरेर निर्णय गर्छन्, तर मूलधन फिर्ता हुने समय र बजारमा बेच्न सकिने सम्भावना नहेर्दा उनीहरूको योजना अप्ठ्यारोमा पर्न सक्छ।

एउटै विकल्प रोज्नैपर्छ भन्ने छैन

मुद्दती निक्षेप र ऋणपत्रलाई एकअर्काको प्रतिस्पर्धी मात्र मानेर सबै पैसा एउटै ठाउँमा राख्नुपर्दैन। बचतलाई भाग लगाएर राख्दा तरलता र प्रतिफलबीच सन्तुलन बनाउन सकिन्छ।

उदाहरणका लागि, घरखर्च र आकस्मिक आवश्यकताका लागि चाहिने रकम बचत वा छोटो अवधिको मुद्दती निक्षेपमा राख्न सकिन्छ। एकदेखि तीन वर्षभित्र चाहिने रकम अर्को अवधिको निक्षेपमा राख्न सकिन्छ। लामो समय नचलाउने रकममध्ये केही अंश राम्रो विवरण भएको ऋणपत्रमा राख्दा स्थिर कुपन ब्याजको लाभ लिन सकिन्छ।

यसलाई बैंकिङ भाषामा जटिल योजना बनाउनुपर्ने विषय होइन। घरको आम्दानी र खर्चको सामान्य हिसाबले पनि यसको सुरुआत हुन्छ:

• आगामी ६ महिनाभित्र आवश्यक पर्न सक्ने रकम बजारमा सजिलै बिक्री नहुने ऋणपत्रमा नराख्ने।
• ऋणपत्र किन्नुअघि कर कट्टी, खरिद मूल्य र कारोबार शुल्क घटाएर वास्तविक प्रतिफल निकाल्ने।
• एउटै बैंक वा संस्थाको निक्षेप र ऋणपत्रमा सबै रकम केन्द्रित नगर्ने।
• ब्याजदर घट्दा दीर्घकालीन आम्दानी सुरक्षित गर्न सकिने अवसर खोज्ने, तर तरलता पूरै त्याग नगर्ने।
• ऋणपत्र किनेपछि हरेक दिनको बजार मूल्य हेरेर निर्णय बदल्नुको सट्टा लगानीको उद्देश्य र अवधि स्पष्ट राख्ने।

निर्णयअघि आफ्नै पैसासँग सोध्नुपर्ने प्रश्न

कुन विकल्प रोज्ने भन्ने निर्णय बैंकको विज्ञापन वा साथीको सुझावबाट मात्र गर्नु हुँदैन। रकमको स्रोत, उपयोग र समयबारे आफैंले केही प्रश्नको उत्तर निकाल्नुपर्छ।

पहिलो प्रश्न हो—यो पैसा कहिले चाहिन्छ? घर बनाउने, छोराछोरीको शुल्क तिर्ने, विदेश पढ्न पठाउने वा व्यवसायमा लगाउने रकमको मिति नजिक छ भने लामो अवधिको ऋणपत्र जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। पैसा कम्तीमा परिपक्वतासम्म राख्न सकिन्छ भने मात्र स्थिर कुपनको लाभ अर्थपूर्ण हुन्छ।

दोस्रो प्रश्न हो—ब्याजदर घट्दा आफूलाई कस्तो असर पर्छ? मुद्दती निक्षेपको अवधि पूरा भएपछि नयाँ दर कम हुन सक्छ। यदि नियमित आम्दानीका लागि ब्याजमा निर्भर हुनुहुन्छ भने केही रकम दीर्घकालीन स्थिर कुपन भएको ऋणपत्रमा राख्नु उपयोगी हुन सक्छ।

तेस्रो प्रश्न हो—बीचमै बेच्नुपरेमा के हुन्छ? ऋणपत्र किन्नुअघि पछिल्लो कारोबार मात्रा, खरिद आदेश र बिक्री आदेशको अवस्था हेर्नुपर्छ। बजारमा कारोबार सुस्त छ भने उच्च ब्याजदरको लोभमा सबै बचत त्यहाँ राख्नु ठीक हुँदैन।

चौथो प्रश्न हो—कर कट्टीपछि कति रकम आउँछ? प्राकृतिक व्यक्तिका लागि ५ प्रतिशत र संस्थागत लगानीकर्ताका लागि १५ प्रतिशत TDS लाग्ने भएकाले दरको तुलना करपछिको रकममा गर्नुपर्छ।

पाँचौँ प्रश्न हो—जारीकर्ता संस्थाप्रति कति भरोसा छ? नियामकीय विवरण, वित्तीय अवस्था र ऋणपत्रका सर्त नपढी लगानी गर्नु ब्याजदरको पछि मात्र दौडिनु हो।

अन्तिम कुरा: बढी ब्याजभन्दा मिल्ने लगानी रोज्ने

मुद्दती निक्षेप र ऋणपत्रमध्ये कुनमा बढी ब्याज पाइन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर बजारअनुसार बदलिन्छ। अहिले केही ऋणपत्रले बैंकको मुद्दती निक्षेपभन्दा बढी कुपन ब्याज दिएका हुन सक्छन्। तर ऋणपत्रको तुलनात्मक लाभसँगै दोस्रो बजारको न्यून कारोबार, मूल्य घटबढ, लामो अवधि र जारीकर्ता संस्थासँग जोडिएको जोखिम पनि आउँछ।

मुद्दती निक्षेपमा ब्याजदर कम देखिए पनि बैंकसँगको प्रत्यक्ष सेवा, अवधि पूरा हुनुअघि रकम व्यवस्थापन गर्ने सुविधा र रसिद धितोमा कर्जा लिन सकिने पक्षले यसको उपयोगिता कायम राख्छ। छोटो वा मध्यम अवधिको लक्ष्य भएका, पैसा सजिलै व्यवस्थापन गर्नुपर्ने र बजार जोखिम नलिन चाहने व्यक्तिका लागि यो अझै व्यवहारिक विकल्प हो।

लामो समयसम्म रकम नचलाउने, करपछिको प्रतिफल गणना गर्ने र ऋणपत्रको बजार जोखिम बुझ्ने लगानीकर्ताले भने राम्रो विवरण र उपयुक्त कुपन भएको ऋणपत्रबाट लाभ लिन सक्छन्। तर निर्णय गर्दा “कति प्रतिशत ब्याज?” बाट सुरु गरेर “कहिले पैसा चाहिन्छ, कसरी फिर्ता आउँछ र बीचमा के जोखिम छ?” भन्ने प्रश्नसम्म पुग्नुपर्छ।

बचतकर्ताका लागि सुरक्षित बाटो एउटै उत्पादनमा अडिनु होइन, आफ्नो जीवनको समयतालिकासँग मिल्ने गरी रकम बाँड्नु हो। ब्याजदरको पछाडि दौडिँदा पैसा कहिले र कस्तो अवस्थामा फिर्ता चाहिन्छ भन्ने आधार नबिर्सिएसम्म मुद्दती निक्षेप र ऋणपत्र दुवै उपयोगी साधन बन्न सक्छन्।

Related reading: नेपाली बैंकमा तरलता अभाव कसरी सिर्जना and संसद्मा विधेयक पारित प्रक्रिया: आज स्पष्ट.